Trang chủ · Thư viện · Hiếm muộn

Cải thiện tinh trùng yếu mất bao lâu? Mốc 3 tháng và hơn

Cải thiện tinh trùng yếu mất bao lâu?

Ít nhất một chu kỳ sinh tinh, tức khoảng 3 tháng, mới nhìn thấy được thay đổi trên tinh dịch đồ. Với nguyên nhân cần sửa bằng thủ thuật hoặc cần ngừng một loại thuốc, mốc kỳ vọng kéo dài thành 6–12 tháng. Câu "mất bao lâu" vì thế có hai phần: cơ thể cần bao nhiêu ngày để làm ra lứa tinh trùng mới, và thứ đang kìm hãm gỡ được nhanh hay chậm.

Bài này chỉ nói về thời gian. Tinh trùng yếu là gì ở tinh trùng yếu: nguyên nhân, dấu hiệu và hướng xử lý; ăn gì kiêng gì ở tinh trùng yếu nên ăn gì, kiêng gì; còn cơ hội có thai khi chỉ số thấp ở tinh trùng yếu có thai được không.

Vì sao là 3 tháng: chu kỳ sinh tinh 74 ngày

Tinh trùng không được "sản xuất ngay khi cần". Trong ống sinh tinh, một tế bào gốc trải qua ba chặng: nhân lên, phân chia giảm nhiễm, rồi biến hình thành tinh trùng có đuôi. Tổng quan của Neto và cộng sự (Seminars in Cell & Developmental Biology 2016) ghi toàn bộ quá trình cần khoảng 74 ngày, con số kinh điển từ thập niên 1960. Đo trực tiếp bằng nước nặng đánh dấu ADN trên 11 nam giới khoẻ mạnh (Misell và cộng sự, Journal of Urology 2006): tinh trùng mới xuất hiện trong tinh dịch sau trung bình 64 ngày, dao động 42–76 ngày, đã tính cả đường qua mào tinh. Hai con số không mâu thuẫn; điều đáng nhớ là mỗi người lệch nhau tới cả tháng.

Rời tinh hoàn, tinh trùng còn đi qua mào tinh để học bơi. Bảng tổng hợp của phòng thí nghiệm Robaire (Đại học McGill) ước tính đoạn này ở người khoảng 12 ngày, dao động vài ngày tới ba tuần tuỳ phương pháp đo. Cộng lại: thứ bạn thấy trong tinh dịch hôm nay được "khởi công" từ 2,5–3 tháng trước. Vì thế khi tinh dịch đồ lần đầu bất thường, lịch hẹn làm lại thường là 3 tháng: một chu kỳ trọn vẹn mới cho biết bất thường đó là thật hay chỉ là dư âm của một đợt sốt.

Đổi lối sống hôm nay, vì sao 3 tháng sau mới thấy?

Vì tinh trùng trong lần xuất tinh tuần sau đã được tạo ra từ hai tháng trước, khi bạn còn hút thuốc, còn xông hơi, còn sốt. Chúng không "sửa" được nữa. Thay đổi hôm nay chỉ tác động lên lứa tế bào đang ở đầu dây chuyền; lứa đó cần 74 ngày đi hết, thêm hai tuần qua mào tinh, rồi mới nằm trong ống nghiệm.

Hai hệ quả: xét nghiệm lại sau 4–6 tuần gần như vô nghĩa, vì mẫu đó vẫn là tinh trùng của "con người cũ"; và một tinh dịch đồ xấu ngay sau ốm chưa phải bản án. Theo dõi 27 nam giới khoẻ mạnh suốt 16 tháng (Carlsen và cộng sự, Human Reproduction 2003): sốt rơi vào giai đoạn phân chia hoặc biến hình làm mật độ tinh trùng giảm khoảng 33–35%, mỗi ngày sốt thêm giảm thêm 7–8%; sốt ở giai đoạn khác không ảnh hưởng đáng kể.

Yếu tố nào hồi phục nhanh, yếu tố nào chậm?

Không phải nguyên nhân nào cũng chờ đúng 3 tháng. Xếp từ nhanh tới chậm:

Nhiệt độ bìu (sốt đã nói ở trên: một chu kỳ là đủ). Mười nam giới có tinh dịch đồ bình thường xông hơi 80–90°C, 15 phút, hai lần mỗi tuần trong 3 tháng (Garolla và cộng sự, Human Reproduction 2013): số lượng và độ di động giảm rõ, vẫn còn thấp ở mốc 3 tháng sau khi ngừng và trở về bình thường ở mốc 6 tháng. Nhiệt là yếu tố gỡ nhanh nhất về hành vi, nhưng tinh hoàn cần tới hai chu kỳ để quên.

Thuốc lá. Phân tích gộp 20 nghiên cứu, gần 6.000 nam giới (Sharma, Agarwal và cộng sự, European Urology 2016) thấy người hút có số lượng, độ di động và hình dạng tinh trùng kém hơn; ở nhóm hiếm muộn (Bundhun và cộng sự, BMC Public Health 2019; 16 nghiên cứu, 10.823 người), nguy cơ mật độ thấp cao hơn 29%. Điểm cần thẳng thắn: chưa nghiên cứu nào trong 20 nghiên cứu trên đo lại tinh dịch đồ sau khi bỏ thuốc, nên mốc 3–6 tháng là suy luận từ chu kỳ sinh tinh, không phải số đo.

Rượu. Tổng quan 15 nghiên cứu cắt ngang (Ricci và cộng sự, dẫn lại trong Andrology 2018) thấy uống thỉnh thoảng không làm thay đổi tinh dịch đồ; uống hằng ngày mới liên quan tới giảm thể tích và hình dạng bình thường. Đáng làm với người uống mỗi tối; mốc kỳ vọng một chu kỳ.

Cân nặng. Phân tích gộp 21 nghiên cứu, 13.077 nam giới (Sermondade và cộng sự, Human Reproduction Update 2013): thừa cân tăng nguy cơ ít hoặc không có tinh trùng 11%, béo phì 28%. Yếu tố chậm: giảm cân an toàn chỉ 0,5–1 kg mỗi tuần, cơ chế đi qua nội tiết. Kỳ vọng 6–12 tháng. Xem thêm cân nặng và khả năng thụ thai ở cả hai phía.

Giãn tĩnh mạch thừng tinh sau mổ. Hướng dẫn EAU ghi thời gian cải thiện tinh dịch đồ trung bình tới hai chu kỳ sinh tinh, khoảng 6 tháng; xét nghiệm ở tháng 3 và tháng 6 sau mổ. Có mổ hay không ở giãn tĩnh mạch thừng tinh độ 1, 2, 3 có cần mổ không; mốc có con ở mổ giãn tĩnh mạch thừng tinh bao lâu có con.

Testosterone ngoại sinh. Nhóm chậm nhất. Tiêm hoặc bôi testosterone làm tuyến yên ngừng ra lệnh cho tinh hoàn, tinh trùng tụt về gần không. Phân tích gộp 30 nghiên cứu, 1.549 nam giới (Liu và cộng sự, Lancet 2006, dẫn trong McBride và Coward, Asian Journal of Andrology 2016): sau khi ngừng, trung vị 3,4 tháng để mật độ về 20 triệu/ml; hồi phục 67% ở 6 tháng, 90% ở 12 tháng, 100% ở 24 tháng. Dùng càng lâu, dạng tác dụng kéo dài thì chậm hơn. Chi tiết ở ngừng testosterone tự mua, tinh trùng hồi phục thế nào.

Bảng: nguyên nhân, thời gian kỳ vọng và cách đo

Mốc thời gian là kỳ vọng rút từ chu kỳ sinh tinh và các nghiên cứu dẫn trong bài; từng người dao động rộng. Không mốc nào là lời hứa.

Khi nào không nên chờ 3 tháng?

Chờ một chu kỳ hợp lý khi chỉ số thấp vừa phải và hai bạn còn thời gian. Ba tình huống thì không:

1. Không có tinh trùng trong tinh dịch. Đây không phải "yếu", mà là chẩn đoán cần phân biệt tắc nghẽn với không sản xuất (AUA/ASRM, tuyên bố 11); đổi lối sống không giải quyết được tắc nghẽn. Đọc trước ở không có tinh trùng trong tinh dịch còn có con được không.
2. Vợ từ 35 tuổi. AUA/ASRM đặt mốc đi khám là 6 tháng thay vì 12 khi người vợ trên 35, vì dự trữ buồng trứng giảm theo tháng. Hai lần "chờ 3 tháng xem sao" của chồng bằng nửa năm của vợ. Xem tuổi và khả năng sinh sản: con số thật ở nam và nữ.
3. Đã cố gắng trên 12 tháng. Hai bạn đã đủ tiêu chuẩn khám hiếm muộn; sửa lối sống song song với khám, không làm thay. Mốc ở bao lâu chưa có thai thì nên đi khám.

Trong cả ba, vừa sửa vừa khám: bỏ thuốc, bỏ nhiệt, giảm cân vẫn có ích cho mọi phương án sau này, kể cả hỗ trợ sinh sản, nhưng không là lý do hoãn gặp bác sĩ.

Lịch xét nghiệm lại: làm sao để biết đã cải thiện?

Tinh dịch đồ dao động lớn giữa hai lần ở cùng một người. Vì vậy "đã cải thiện" chỉ có nghĩa khi so hai cặp mẫu, không phải hai mẫu đơn lẻ.

1. Mẫu nền: 2 tinh dịch đồ cách nhau 2–4 tuần (AUA/ASRM gợi ý lý tưởng khoảng 1 tháng), làm ngay khi bắt đầu thay đổi.
2. Chuẩn lấy mẫu giống nhau mỗi lần: kiêng xuất tinh 2–7 ngày theo WHO 2021, lấy mẫu trọn vẹn, cùng một phòng xét nghiệm, ghi số ngày kiêng lên phiếu; lệch số ngày kiêng đủ làm thể tích và mật độ lệch.
3. Mẫu đánh giá: sau đủ 3 tháng kể từ ngày thay đổi (tháng 3 và 6 với nhóm chậm), làm lại 2 mẫu cách 2–4 tuần.
4. Đọc kết quả: so trung bình cặp "sau" với cặp "trước" ở mật độ, tổng số tinh trùng di động, tỷ lệ hình dạng bình thường. Cách đọc từng chỉ số ở đọc kết quả tinh dịch đồ: từng chỉ số nghĩa là gì.
5. Ghi kèm bối cảnh: ngày sốt, ngày xông hơi, số điếu thuốc, cân nặng ở mỗi lần lấy mẫu, để phân biệt "chưa hồi phục" với "vừa ốm tuần trước".

Ở nhóm chậm (sau mổ, sau ngừng testosterone), hỏi bác sĩ về đo nội tiết song song: FSH, LH, testosterone cho biết tuyến yên đã "ra lệnh" lại chưa, trước cả khi tinh dịch đồ kịp đổi. Xem xét nghiệm nội tiết nam khi hiếm muộn.

Câu nên hỏi bác sĩ

1. Với nguyên nhân của tôi, mốc xét nghiệm lại hợp lý là tháng thứ mấy, và chỉ số nào nên nhìn trước?
2. Với tuổi và dự trữ buồng trứng của vợ tôi, chúng tôi có thời gian chờ một hay hai chu kỳ không, hay nên làm song song?
3. Hai mẫu nền của tôi lệch nhau bao nhiêu là dao động bình thường?

Khi nào cần đi khám?

Đi khám hai người, không chờ chu kỳ: không có tinh trùng; vợ từ 35 tuổi; đã cố gắng trên 12 tháng; hoặc tinh dịch đồ bất thường kèm tinh hoàn nhỏ, đau tức bìu, từng dùng testosterone. Hai người khám gì ở khám hiếm muộn: hai người khám gì.

Đi khám sau một chu kỳ: đã sửa lối sống đủ 3 tháng, làm lại 2 mẫu mà chỉ số không nhích hoặc xấu đi; cần tìm nguyên nhân khác: giãn tĩnh mạch thừng tinh, nội tiết, viêm, di truyền.

Tự theo dõi tiếp: chỉ số thấp vừa phải, nguyên nhân rõ vừa gỡ (sốt, nhiệt, thuốc lá), vợ dưới 35, mới cố gắng dưới 12 tháng. Đặt lịch tinh dịch đồ tháng 3 ngay hôm nay.

Bắt đầu từ đâu với 9well?

Him 360° của 9well làm đúng phần "đo": hai tinh dịch đồ nền cùng chuẩn WHO 2021, bảng ghi bối cảnh (sốt, nhiệt, thuốc lá, cân nặng, thuốc đang dùng), rồi hẹn sẵn cặp mẫu tháng 3 và tháng 6. Kết quả được đặt cạnh tuổi và dự trữ buồng trứng của người vợ để quyết định chờ hay làm song song; người vợ được mời vào kế hoạch khi người chồng đồng ý.

Bước đầu là làm Him Test 3 phút, miễn phí: kết quả ra cờ xanh, vàng hoặc đỏ để biết nên tự theo dõi tiếp hay nên gặp bác sĩ. Nếu muốn hỏi thẳng tình huống của hai bạn, nhắn tư vấn qua Messenger 9well. Buổi gặp bác sĩ 30 phút giá 490.000đ, online hoặc trực tiếp, được trừ vào gói khi đăng ký. Không ai hứa trước kết quả; đội ngũ chuyên gia 9well chỉ cam kết đo, ghi số và theo sát.