Trang chủ · Thư viện · Tinh trùng & xét nghiệm
Nội tiết nam khi hiếm muộn: đọc FSH, LH, testosterone
Tóm tắt nhanh
- Không phải ai cũng cần xét nghiệm nội tiết. Hướng dẫn AUA/ASRM (2020, sửa đổi 2024) đề nghị đo FSH và testosterone khi tinh trùng ít hoặc không có, ham muốn giảm, khó cương hoặc tinh hoàn nhỏ.
- Lấy máu buổi sáng, trước 10 giờ. Ở nam 30–40 tuổi, testosterone lúc 16 giờ thấp hơn lúc 8 giờ khoảng 20–25%. Một kết quả thấp nên được đo lại.
- Đọc theo cặp, không đọc từng số. FSH cao kèm tinh trùng ít gợi ý vấn đề tại tinh hoàn; FSH, LH thấp kèm testosterone thấp gợi ý vấn đề ở tuyến yên hoặc vùng dưới đồi.
- Tự dùng testosterone làm giảm tinh trùng. Trong các thử nghiệm của WHO, khoảng 2/3 nam giới khỏe mạnh dùng testosterone đã không còn tinh trùng trong tinh dịch.
Xét nghiệm nội tiết nam để làm gì?
Tinh dịch đồ cho biết tinh trùng ít hay nhiều; xét nghiệm nội tiết giúp trả lời vì sao ít. Tuyến yên tiết LH để tinh hoàn làm testosterone, và FSH để nuôi quá trình tạo tinh trùng. Khi một khâu trục trặc, các con số đổi theo những kiểu đặc trưng, giúp bác sĩ biết nên tìm nguyên nhân ở tinh hoàn, tuyến yên hay đường dẫn tinh.
Xem thêm khám hiếm muộn: hai người khám gì. Nội tiết đi sau tinh dịch đồ, không thay thế nó.
Khi nào cần làm?
Hướng dẫn vô sinh nam của Hội Tiết niệu và Hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ (AUA/ASRM) đề nghị đo FSH và testosterone khi có một trong các tình huống sau:
- Tinh dịch đồ bất thường về số lượng: tinh trùng ít (thiểu tinh) hoặc không có tinh trùng (xem đọc kết quả tinh dịch đồ từng chỉ số).
- Ham muốn giảm rõ so với trước, hoặc khó cương lặp lại.
- Tinh hoàn nhỏ, mềm khi khám, hoặc teo sau quai bị, sau chấn thương.
- Dấu hiệu suy sinh dục khác: râu, lông thưa đi, vú to, giảm khối cơ.
Nếu tinh dịch đồ bình thường và không có dấu hiệu nào ở trên, xét nghiệm nội tiết thường chưa cần ngay.
Lấy máu thế nào cho đúng?
Testosterone dao động theo giờ trong ngày, cao nhất vào sáng sớm. Nghiên cứu của Brambilla và cộng sự (Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism, 2009) theo dõi 66 nam giới 30–80 tuổi: ở nhóm 30–40 tuổi, testosterone lúc 16 giờ thấp hơn lúc 8 giờ khoảng 20–25%; chênh lệch nhỏ dần theo tuổi, còn khoảng 10% ở tuổi 70. Lấy máu buổi chiều dễ cho kết quả thấp giả.
- Lấy máu trước 10 giờ sáng, như Cẩm nang MSD khuyên.
- Một kết quả thấp thì đo lại vào một buổi sáng khác trước khi kết luận. Hướng dẫn về thiếu hụt testosterone của AUA cũng yêu cầu hai lần đo buổi sáng riêng biệt.
- Tránh đo khi đang ốm sốt.
- Mang theo danh sách mọi thứ đang dùng, kể cả sản phẩm "tăng sinh lực" và thể hình (xem những thuốc đang uống có thể làm khó có con).
- Giữ phiếu kết quả kèm khoảng tham chiếu. Mỗi nơi xét nghiệm có khoảng bình thường hơi khác nhau.
Ý nghĩa từng chỉ số
FSH (hormone kích thích nang). Tuyến yên tăng FSH khi tinh hoàn tạo tinh trùng kém, nên FSH cao là dấu hiệu tinh hoàn đang gặp khó. Theo dữ liệu kinh điển của Schoor và cộng sự (2002) được tổng hợp lại trong một nghiên cứu năm 2024, khoảng 96% nam giới không có tinh trùng do tắc nghẽn có FSH dưới 7,6 IU/L, trong khi khoảng 89% trường hợp do tinh hoàn không tạo tinh có FSH tăng kèm tinh hoàn nhỏ.
LH (hormone tạo hoàng thể). LH ra lệnh cho tế bào Leydig trong tinh hoàn làm testosterone. LH cao mà testosterone thấp hoặc sát ngưỡng nghĩa là tinh hoàn không đáp ứng đủ. LH thấp hoặc "bình thường thấp" khi testosterone cũng thấp nghĩa là tín hiệu từ trên xuống đang yếu.
Testosterone toàn phần. Cẩm nang MSD ghi khoảng bình thường người trưởng thành là 300–1.000 ng/dL (khoảng 10,5–35 nmol/L). Tinh hoàn cần testosterone tại chỗ cao hơn nhiều so với trong máu để tạo tinh trùng, vì vậy testosterone đưa từ ngoài vào không giúp mà còn hại.
Prolactin. Thường đo khi testosterone thấp mà LH không tăng, hoặc khi ham muốn giảm rõ. Prolactin cao có thể kìm tuyến yên, làm giảm LH, FSH và testosterone. Hướng dẫn AUA/ASRM đề nghị khi prolactin cao thì tìm nguyên nhân, và Cẩm nang MSD dùng prolactin để sàng lọc u tuyến yên. Prolactin hơi cao thường được đo lại, vì căng thẳng và một số thuốc làm tăng tạm thời.
Có thể đo thêm estradiol hoặc TSH (tuyến giáp).
Các kiểu kết hợp hay gặp
| Kiểu kết quả | Gợi ý vị trí vấn đề | Bước thường làm tiếp |
|---|---|---|
| FSH cao, LH cao hoặc bình thường, testosterone thấp hoặc bình thường; tinh trùng ít hoặc không có | Tại tinh hoàn (suy sinh dục nguyên phát) | Khám kích thước tinh hoàn, siêu âm bìu, xét nghiệm di truyền khi tinh trùng rất ít hoặc không có |
| FSH thấp, LH thấp hoặc bình thường thấp, testosterone thấp | Tuyến yên hoặc vùng dưới đồi (suy sinh dục thứ phát) | Đo prolactin, hỏi kỹ về việc dùng nội tiết hoặc sản phẩm thể hình, có thể chụp tuyến yên |
| FSH, LH, testosterone bình thường; không có tinh trùng; tinh hoàn kích thước bình thường | Có thể tắc đường dẫn tinh | Khám ống dẫn tinh, siêu âm, xem lại thể tích tinh dịch |
| Testosterone thấp, LH thấp, prolactin cao | Prolactin kìm tuyến yên | Đo lại prolactin, tìm nguyên nhân |
| FSH, LH rất thấp, testosterone bình thường hoặc cao; tinh trùng rất ít | Nội tiết đưa từ ngoài vào đang kìm tuyến yên | Hỏi lại mọi sản phẩm đang dùng; bàn với bác sĩ cách ngừng |
Cách đọc tổng quát, không thay cho việc bác sĩ đọc cùng tinh dịch đồ và kết quả khám. Nguồn: MSD Manual, Male Hypogonadism (2025); Brannigan và cộng sự, J Urol 2024.
FSH cao, tinh trùng ít: vấn đề nằm ở tinh hoàn
Tuyến yên vẫn làm việc, thậm chí quá sức, nhưng tinh hoàn không đáp ứng đủ. Nguyên nhân có thể là quai bị (xem quai bị biến chứng tinh hoàn), tinh hoàn ẩn lúc nhỏ, giãn tĩnh mạch thừng tinh, hóa trị hoặc di truyền (hội chứng Klinefelter, mất đoạn nhiễm sắc thể Y).
FSH cao không có nghĩa là hết đường. Nhiều người FSH cao vẫn có ít tinh trùng đủ cho hỗ trợ sinh sản, hoặc tìm được tinh trùng trong mô tinh hoàn (xem không có tinh trùng trong tinh dịch còn có con được không).
FSH, LH thấp kèm testosterone thấp: nhìn lên tuyến yên
Kiểu này ít gặp hơn nhưng nhiều nguyên nhân xử lý được. Tín hiệu từ trên xuống yếu nên tinh hoàn không được "ra lệnh" làm việc. Nguyên nhân gồm prolactin cao, u tuyến yên, béo phì nặng, bệnh mạn tính, hoặc hay gặp nhất ở nam trẻ là dùng testosterone và các chất đồng hóa từ ngoài vào. Chi tiết về dấu hiệu và nhóm xét nghiệm có ở bài suy tuyến yên ở nam; về khả năng có con khi bị suy sinh dục, xem thiếu năng sinh dục nam còn có con được không.
Ở kiểu này, bác sĩ thường có cách hỗ trợ khôi phục tín hiệu để tinh hoàn tạo tinh trùng trở lại, sau khi tìm ra nguyên nhân.
Cảnh báo: tự dùng testosterone làm giảm tinh trùng
Thấy testosterone thấp, nhiều người nghĩ ngay tới bổ sung. Với người muốn có con, đây là bước đi ngược. Testosterone đưa vào máu báo cho tuyến yên rằng "đủ rồi", tuyến yên giảm LH và FSH, testosterone bên trong tinh hoàn tụt xuống và việc tạo tinh trùng chậm lại hoặc dừng hẳn.
Hiệu ứng này từng được thử làm biện pháp tránh thai cho nam. Theo tổng quan của McLachlan (Medical Journal of Australia, 2000), trong các thử nghiệm của WHO, khoảng hai phần ba nam giới khỏe mạnh dùng testosterone đã không còn tinh trùng trong tinh dịch. Sau khi ngừng, số lượng tinh trùng thường trở lại mức cũ trong 4–6 tháng ở người khỏe; ở người vốn có tinh dịch đồ kém, thời gian có thể dài hơn.
Hướng dẫn AUA/ASRM ghi rõ: với nam giới đang hoặc sẽ muốn có con, không nên dùng testosterone từ ngoài vào. Nếu đã dùng, đừng tự đổi sang sản phẩm khác; mang thông tin sản phẩm, thời gian dùng và gặp bác sĩ. Lộ trình hồi phục có ở bài ngừng testosterone tự mua: tinh trùng hồi phục thế nào.
Làm ngay: bốn việc đo được
- Gom vào 1 tệp: tinh dịch đồ gần nhất, phiếu nội tiết, danh sách sản phẩm đã dùng trong 12 tháng.
- Ghi giờ lấy máu lên phiếu. Nếu testosterone thấp mà mẫu lấy sau 10 giờ, xin đo lại vào buổi sáng trước khi bàn điều trị.
- Tự xếp kết quả vào bảng ở trên: FSH cao hay thấp, LH cao hay thấp, testosterone trong hay ngoài khoảng tham chiếu. Ghi ra một dòng, ví dụ "FSH cao, LH bình thường, T thấp".
- Hẹn mốc kiểm tra lại. Tạo tinh trùng mất khoảng 2–3 tháng, nên sau một thay đổi, tinh dịch đồ lặp lại sau khoảng 3 tháng mới phản ánh được.
Câu nên hỏi bác sĩ
- Kết quả của tôi thuộc kiểu nào: vấn đề tại tinh hoàn, tuyến yên hay đường dẫn tinh?
- Có cần đo lại testosterone hoặc prolactin vào buổi sáng không?
Khi nào cần đi khám?
Nên gặp bác sĩ nam khoa sớm khi: tinh dịch đồ có ít hoặc không có tinh trùng; FSH vượt khoảng tham chiếu; testosterone thấp ở hai lần đo buổi sáng; ham muốn giảm rõ kéo dài trên 3 tháng; tinh hoàn nhỏ hoặc teo; hoặc bạn đã từng dùng testosterone, chất đồng hóa. Mốc chung: cố gắng 12 tháng (6 tháng nếu vợ từ 35 tuổi) chưa có thai thì cả hai nên đi khám (xem bao lâu chưa có thai thì nên đi khám).
Đi khám ngay khi: prolactin cao kèm đau đầu kéo dài, nhìn mờ hoặc hẹp tầm nhìn (có thể do u tuyến yên chèn ép), hoặc tinh hoàn sưng đau đột ngột.
Bắt đầu từ đâu với 9well?
Him 360° của 9well đọc phiếu nội tiết cùng tinh dịch đồ và kết quả khám, xếp vào đúng kiểu kết hợp, rồi đặt mốc kiểm tra lại bằng số cụ thể. Người vợ được mời vào khi người chồng đồng ý.
Bước đầu là làm Him Test 3 phút, miễn phí: kết quả ra cờ xanh, vàng hoặc đỏ để biết nên tự theo dõi tiếp hay nên gặp bác sĩ. Nếu đã có phiếu xét nghiệm, nhắn tư vấn qua Messenger 9well. Buổi gặp bác sĩ 30 phút giá 490.000đ, online hoặc trực tiếp, được trừ vào gói khi đăng ký. Không ai hứa trước kết quả; đội ngũ chuyên gia 9well chỉ cam kết đo, ghi số và theo sát.
Câu hỏi thường gặp
Nam giới hiếm muộn có cần xét nghiệm nội tiết không?
Không phải ai cũng cần. Hướng dẫn AUA/ASRM đề nghị đo FSH và testosterone khi tinh dịch đồ có ít hoặc không có tinh trùng, ham muốn giảm, khó cương, tinh hoàn nhỏ hoặc khám thấy dấu hiệu rối loạn nội tiết.
Vì sao phải lấy máu xét nghiệm testosterone buổi sáng?
Testosterone cao nhất vào sáng sớm. Ở nam 30–40 tuổi, mức lúc 16 giờ thấp hơn lúc 8 giờ khoảng 20–25% (Brambilla và cộng sự, 2009). Nên lấy máu trước 10 giờ và đo lại nếu kết quả thấp.
FSH cao ở nam giới nghĩa là gì?
FSH cao thường cho thấy tinh hoàn tạo tinh trùng kém nên tuyến yên phải tăng tín hiệu. Đây là gợi ý quan trọng nhưng không có nghĩa là hết khả năng có con; nhiều người FSH cao vẫn có hoặc tìm được tinh trùng.
FSH, LH và testosterone đều thấp thì sao?
Kiểu này gợi ý vấn đề ở tuyến yên hoặc vùng dưới đồi. Bác sĩ thường đo thêm prolactin, hỏi kỹ về việc dùng nội tiết hoặc sản phẩm thể hình và có thể chụp tuyến yên. Nhiều nguyên nhân ở nhóm này điều trị được.
Testosterone thấp có nên tự bổ sung testosterone để dễ có con không?
Không. Testosterone từ ngoài vào làm tuyến yên giảm LH và FSH, khiến tinh hoàn tạo ít tinh trùng hơn. Trong các thử nghiệm của WHO, khoảng 2/3 nam giới khỏe mạnh dùng testosterone đã không còn tinh trùng trong tinh dịch.
Prolactin cao ở nam ảnh hưởng gì?
Prolactin cao có thể kìm tuyến yên, làm giảm LH, FSH, testosterone, gây giảm ham muốn và tinh trùng ít. Kết quả hơi cao nên đo lại; nếu vẫn cao, bác sĩ sẽ tìm nguyên nhân, trong đó có u tuyến yên.
Nguồn được dẫn trong bài
- Brannigan RE, Hermanson L, Kaczmarek J, Kim SK, Kirkby E, Tanrikut C — Diagnosis and Treatment of Infertility in Men: AUA/ASRM Guideline; Updates to Male Infertility: AUA/ASRM Guideline (2024). The Journal of Urology 2024 (tóm tắt trên UroToday)
- American Urological Association — Diagnosis and Treatment of Infertility in Men: AUA/ASRM Guideline (published 2020, amended 2024)
- American Urological Association — Evaluation and Management of Testosterone Deficiency (published 2018, reviewed and validity confirmed 2024)
- Jimbo M — Male Hypogonadism. MSD Manual Professional Version 2025
- Brambilla DJ, Matsumoto AM, Araujo AB, McKinlay JB — The effect of diurnal variation on clinical measurement of serum testosterone and other sex hormone levels in men. Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism 2009
- McLachlan RI — Male hormonal contraception: a safe, acceptable and reversible choice. Medical Journal of Australia 2000
- Gamidov S và cộng sự — Challenges in differential diagnosis between obstructive and non-obstructive azoospermia. UroPrecision 2024
Nội dung này mang tính giáo dục, không thay thế thăm khám. 9well không phải cơ sở khám chữa bệnh, không bán thuốc và không nhận tài trợ từ hãng dược hay đơn vị bán thực phẩm chức năng.