Trang chủ · Thư viện · Sinh sản nam

Không có tinh trùng trong tinh dịch: còn cơ hội có con?

Câu trả lời ngắn: còn, và đây là lý do

Không tìm thấy tinh trùng trong mẫu tinh dịch gọi là azoospermia. Nó gặp ở khoảng 1% nam giới nói chung và 10–15% nam giới hiếm muộn. Điều quan trọng nhất cần biết ngay: không có tinh trùng trong tinh dịch không đồng nghĩa với không có tinh trùng trong tinh hoàn. Khoảng 40% trường hợp là do đường dẫn bị tắc trong khi tinh hoàn vẫn sinh tinh bình thường, và ngay trong nhóm còn lại, phẫu thuật vi phẫu vẫn tìm được tinh trùng ở khoảng một nửa số ca.

Nhưng cũng cần nói thẳng phần khó: tỷ lệ có thai khi kết hợp với ICSI vào khoảng 25%. Đây là con đường thật, không phải con đường chắc chắn.

Tắc hay không tắc: hai nhóm, hai hướng đi khác hẳn

Toàn bộ việc chẩn đoán xoay quanh một câu hỏi duy nhất: tinh hoàn có sinh tinh không, và nếu có thì tinh trùng đi đâu mất? Trả lời được câu đó thì hướng xử lý rõ ngay.

Hai nhóm này có thể chồng lấn nhau về chỉ số nội tiết, nên có trường hợp phải sinh thiết tinh hoàn mới phân định được. Đó là lý do không nên tự xếp nhóm cho mình bằng một tờ xét nghiệm.

Một mẫu không đủ để kết luận — và rất nhiều người bị kết luận oan

Theo quy ước, chỉ được gọi là azoospermia khi hai mẫu tinh dịch riêng biệt, đều đã ly tâm, đều không tìm thấy tinh trùng. Hai chữ ly tâm rất quan trọng: quay ly tâm rồi soi phần cặn có thể phát hiện một lượng tinh trùng ít ỏi mà soi thường bỏ sót — và chỉ cần tìm được vài con là cả hướng đi đổi khác.

Mỗi mẫu nên lấy sau khoảng 3 ngày kiêng. Nếu thể tích tinh dịch dưới 1,5 ml hoặc không xuất tinh được, cần làm lại và lấy thêm mẫu nước tiểu ngay sau xuất tinh để loại trừ xuất tinh ngược dòng — một tình huống dễ bị đọc nhầm thành "không có tinh trùng".

Phần lớn kết quả sai đến từ khâu lấy mẫu chứ không từ cơ thể. Nếu bạn sắp đi đo, hãy xem trước năm việc cần chuẩn bị trước khi làm tinh dịch đồ — kiêng mấy ngày, giao mẫu trong bao lâu, giữ ở nhiệt độ nào. Và nếu bạn đang cầm một tờ kết quả chưa biết đọc, bài đọc kết quả tinh dịch đồ từng chỉ số giải thích từng dòng.

Khi nào nên đi khám

Khác với phần lớn vấn đề nam khoa, nhóm này không có mốc chờ. Kết quả không có tinh trùng là chỉ định đi khám chuyên khoa ngay, vì ba lý do:

• Không có gì để tự cải thiện. Lối sống, dinh dưỡng, luyện tập không mở lại một đường dẫn bị tắc và không tạo ra tinh trùng ở tinh hoàn không sinh tinh.
• Một số nguyên nhân có thể sửa được, nhưng có thời hạn. Tắc sau thắt ống dẫn tinh có thể nối lại; tắc do viêm có thể xử lý. Càng để lâu, khả năng phục hồi càng giảm.
• Azoospermia đôi khi là dấu hiệu của bệnh khác. Suy tinh hoàn, bất thường nhiễm sắc thể hay bệnh lý nội tiết cần được phát hiện vì chính chúng, không chỉ vì chuyện con cái.

Đi sớm hơn nữa nếu bạn có một trong các dấu hiệu sau: tinh hoàn nhỏ hoặc teo rõ, từng mắc quai bị có sưng đau tinh hoàn, từng hoá trị hoặc xạ trị, từng phẫu thuật vùng bẹn hay bìu, hoặc sờ không thấy ống dẫn tinh. Mốc thời gian chung cho cặp đôi chưa có con nằm ở bài bao lâu chưa có thai thì nên đi khám; riêng nhóm này thì mốc đó không áp dụng.

Khám thì khám gì, và đọc con số thế nào

Bộ đánh giá tiêu chuẩn gồm bốn phần, làm theo thứ tự từ rẻ và ít xâm lấn tới chuyên sâu:

• Khám thực thể. Bác sĩ nam khoa đo thể tích tinh hoàn và sờ tìm ống dẫn tinh. Không sờ thấy ống dẫn tinh hai bên là một manh mối rất mạnh, hướng ngay tới nhóm tắc nghẽn bẩm sinh.
• Nội tiết. Testosterone toàn phần và tự do, FSH, LH, prolactin, estradiol và chức năng tuyến giáp. FSH là chỉ số phân nhóm quan trọng nhất: thường bình thường hoặc thấp ở nhóm tắc, thường cao ở nhóm không tắc.
• Chẩn đoán hình ảnh. Siêu âm bìu để đo thể tích tinh hoàn và tìm giãn ống. Khi nghi tắc ở đoạn xa, siêu âm qua trực tràng được xem là cách đánh giá tốt nhất.
• Di truyền. Nam giới suy tinh hoàn nguyên phát nên làm nhiễm sắc thể đồ và xét nghiệm vi mất đoạn nhiễm sắc thể Y — khoảng 6% nhóm không tắc có mất đoạn vùng AZFa hoặc AZFb. Nếu thiếu ống dẫn tinh hoặc túi tinh, cần xét nghiệm gen CFTR để loại trừ xơ nang.

Hai xét nghiệm di truyền ở dòng cuối không chỉ để chẩn đoán. Chúng thay đổi lời tư vấn cho cả hai vợ chồng, vì một số bất thường có thể truyền cho con trai. Đây là phần nên nghe trực tiếp từ bác sĩ, không nên đọc một mình trên mạng.

Khi các xét nghiệm trên vẫn chưa phân định được nhóm, bác sĩ có thể chỉ định sinh thiết tinh hoàn.

Những đường còn lại để có con ruột

Nếu tinh hoàn còn sinh tinh — dù ít — thì vẫn có thể lấy tinh trùng trực tiếp rồi tiêm vào trứng. Các kỹ thuật thu tinh trùng được đặt tên theo nơi lấy và cách lấy:

• PESA và MESA — hút tinh trùng từ mào tinh, dùng cho nhóm tắc nghẽn, ít xâm lấn hơn.
• TESA và TESE — lấy mô tinh hoàn qua kim hoặc qua mổ mở nhỏ.
• Micro-TESE — mổ dưới kính hiển vi, tìm đúng những ống sinh tinh còn hoạt động. Đây là kỹ thuật dành cho nhóm không tắc nghẽn và cho tỷ lệ tìm được tinh trùng cao nhất.

Tinh trùng thu được sẽ dùng cho ICSI — tiêm trực tiếp một tinh trùng vào trứng. Phần thu được nếu dư thường được trữ đông để không phải mổ lại cho chu kỳ sau; đây là điều nên hỏi trước khi mổ, không phải sau.

Các kỹ thuật này đã được thực hiện tại Việt Nam. Một báo cáo đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Y học ghi nhận 69 chu kỳ ICSI dùng tinh trùng thu bằng thủ thuật trong giai đoạn 01/2021–12/2024 tại một trung tâm hỗ trợ sinh sản ở Hà Nội, trong đó 49 chu kỳ dùng PESA và 20 chu kỳ dùng micro-TESE.

Con số thật, nói trước để không hụt hẫng

Ba con số nên nắm trước khi bước vào hành trình này:

• ~50% — tỷ lệ tìm được tinh trùng khi mổ vi phẫu ở nhóm không tắc nghẽn, một số báo cáo lên tới 75%.
• ~25% — tỷ lệ có thai chung khi kết hợp với ICSI.
• 2 mẫu — số lần đo tối thiểu trước khi ai đó được phép dùng từ azoospermia với bạn.

Con số 25% không phải lời khuyên bỏ cuộc. Nó là lý do để bắt đầu sớm, hỏi kỹ, và chuẩn bị tinh thần cho việc có thể phải làm hơn một chu kỳ. Nhiều cặp đôi mệt không phải vì tỷ lệ thấp, mà vì không ai nói trước cho họ con số ấy.

Năm câu nên hỏi bác sĩ

• Kết quả của tôi đã dựa trên hai mẫu đã ly tâm chưa, hay mới một mẫu?
• Theo FSH, thể tích tinh hoàn và kết quả khám của tôi, tôi nghiêng về nhóm tắc hay không tắc — và vì sao?
• Tôi có cần làm nhiễm sắc thể đồ và vi mất đoạn nhiễm sắc thể Y không? Kết quả đó sẽ đổi điều gì trong kế hoạch của hai vợ chồng?
• Với trường hợp của tôi, kỹ thuật thu tinh trùng nào phù hợp, và tỷ lệ tìm được tinh trùng ở nơi mình là bao nhiêu?
• Nếu lần mổ này tìm được tinh trùng, phần dư có được trữ đông không, và chi phí trữ tính thế nào?

Năm câu này ngắn, nhưng chúng quyết định bạn hiểu được bao nhiêu phần trong cuộc hẹn của chính mình. Nếu muốn tập hỏi trước, hoặc muốn một người giải thích lại tờ kết quả bằng tiếng Việt dễ hiểu, bạn có thể đặt một buổi nói chuyện 20 phút với bác sĩ. Buổi đó không kê thuốc và không thay thế việc khám tại cơ sở y tế — nó để bạn bước vào buổi khám thật mà biết mình đang hỏi gì.

Bản đồ tổng thể các nguyên nhân ở cả hai phía nằm ở bài trụ vì sao chưa có con.