Trang chủ · Thư viện · Hiếm muộn

Giãn tĩnh mạch thừng tinh có tự khỏi không?

Giãn tĩnh mạch thừng tinh có tự khỏi không?

Không. Giãn tĩnh mạch thừng tinh là bệnh của van tĩnh mạch, và van đã suy không tự lành lại. Nhưng câu hỏi đúng không phải "có tự khỏi không" mà là "có cần làm gì không", và với phần lớn người, câu trả lời là theo dõi có số đo, không phải mổ.

Nghe "không tự khỏi" thì nghĩ sớm muộn phải mổ, nghe "không cần mổ" thì nghĩ để đó rồi nó hết: cả hai đều sai. Bài này trả lời phần quan trọng hơn: không mổ thì theo dõi bằng gì, mốc nào đổi hướng. Câu "giãn có gây vô sinh không" đã có ở giãn tĩnh mạch thừng tinh có gây vô sinh không; câu "độ mấy thì mổ" ở giãn tĩnh mạch thừng tinh độ 1, 2, 3 có cần mổ không.

Vì sao búi giãn không tự xẹp?

Máu từ tinh hoàn đi ngược chiều trọng lực để về tim, qua một đám rối tĩnh mạch quanh thừng tinh. Trong lòng tĩnh mạch có các van một chiều: máu đi lên thì van mở, máu định tụt xuống thì van khép. Ở người bị giãn, các van này thiếu hoặc không khép kín, cộng với bên trái tĩnh mạch tinh đổ vào tĩnh mạch thận ở vị trí chịu áp lực cao hơn. Máu dồn ngược, ứ lại, thành mạch bị kéo giãn dần. Đó là lý do 8–9 trong 10 ca giãn ở bên trái và búi giãn to lên khi đứng, xẹp bớt khi nằm.

Cơ thể không có cơ chế "vá" lại một van đã suy, nên búi giãn không tự biến mất; cách duy nhất làm máu ngừng dồn ngược là bít tĩnh mạch đó lại bằng mổ hoặc can thiệp mạch. Tổng quan trên tạp chí Biology 2024 lưu ý van suy là giả thuyết được chấp nhận rộng chứ chưa chứng minh ở từng người. Điều cần phân biệt: búi giãn không tự hết, nhưng hậu quả thì không cố định. Tinh hoàn ứ máu nóng hơn, thiếu oxy hơn, nhưng mức ảnh hưởng khác nhau rất nhiều: cùng một búi giãn độ 2, người này tinh dịch đồ bình thường suốt đời, người kia xấu dần.

Không mổ thì diễn tiến ra sao?

"Không tự khỏi" dễ nghe thành "chắc chắn nặng dần". Số liệu không nói vậy: có ba hướng, và bạn thuộc hướng nào phụ thuộc nhiều vào điểm xuất phát.

Các nghiên cứu nhỏ, phần lớn hồi cứu, tiêu chí "bất thường" khác nhau; con số để đặt kỳ vọng, không phải xác suất cá nhân.

Ba kịch bản rút ra từ bảng. Ổn định: tinh dịch đồ bình thường từ đầu, phần lớn vẫn bình thường sau nhiều năm; nhóm này chiếm số đông. Xấu dần: tinh dịch đồ đã bất thường thì khả năng xấu thêm cao nếu để yên; đây là nhóm AUA/ASRM và EAU khuyến nghị cân nhắc can thiệp khi đang muốn có con. Tuổi dậy thì: mối lo là tinh hoàn bên giãn chậm lớn, nhưng chênh lệch tạm thời ở tuổi này rất hay gặp và phần lớn tự hết, nên cần đo hai lần cách 6 tháng trước khi quyết định. Không kịch bản nào là "búi giãn biến mất"; thứ thay đổi là tinh dịch đồ và thể tích tinh hoàn, hai thứ cần theo dõi.

Theo dõi thế nào cho đúng?

Theo dõi không phải "để đó", mà là ba phép đo lặp lại theo lịch, lịch khác nhau tùy tình huống.

Ba phép đo đó là: khám tay ở tư thế đứng, có và không có nghiệm pháp rặn, để chấm độ; siêu âm đo thể tích hai tinh hoàn, ghi số ml từng bên (chính xác hơn thước đo hình hạt); và tinh dịch đồ hai lần cách nhau vài tuần, kiêng xuất tinh 2–7 ngày, cùng một nơi xét nghiệm theo chuẩn WHO. Ở thiếu niên, tinh dịch đồ chỉ làm khi đã qua dậy thì ít nhất 1,5 năm và gia đình sẵn sàng. Cách đọc từng chỉ số ở đọc kết quả tinh dịch đồ: từng chỉ số nghĩa là gì.

Khoảng cách theo dõi tổng hợp từ hướng dẫn EAU nhi khoa (khám định kỳ tới khi làm được tinh dịch đồ), ý kiến ủy ban ASRM/AUA dẫn trong Cannarella 2019 (ít nhất mỗi năm ở thiếu niên) và thực hành của 9well cho người lớn; không phải ngưỡng chẩn đoán.

Nếu đang muốn có con, đừng theo dõi một mình: giãn là chẩn đoán dễ thấy nên hay bị coi là lý do duy nhất. Hai bạn nên đi khám cùng nhau từ đầu (xem khám hiếm muộn: hai người khám gì); tinh dịch đồ bất thường kèm giảm ham muốn thì hỏi thêm về xét nghiệm nội tiết nam.

Quần hỗ trợ, tránh nóng, tránh đứng lâu có giúp gì không?

Có, nhưng cần nói rõ giúp cái gì: giảm nặng tức bìu và bớt yếu tố làm tinh hoàn nóng thêm. Chúng không làm van khép lại, không làm búi giãn nhỏ đi.

• Quần lót nâng đỡ hoặc đai hỗ trợ bìu khi phải đứng nhiều; nếu công việc phải đứng, cứ 45–60 phút đi lại hoặc ngồi vài phút. Tổng quan Paick và Choi (World Journal of Men's Health 2019): chăm sóc bảo tồn gồm nâng đỡ bìu, hạn chế vận động nặng và giảm đau chỉ làm hết đau ở khoảng 4–15% người có đau do giãn. Đáng thử trước, nhưng đừng kỳ vọng nó "chữa".
• Tránh làm bìu nóng thêm: tắm bồn nước nóng, xông hơi, laptop đặt trên đùi, quần quá chật trong ngày nóng. Trong nghiên cứu Chen 2012, nhóm tinh dịch đồ xấu đi có nhiệt độ bìu cao hơn nhóm ổn định; đây là liên quan, chưa chứng minh tránh nóng sẽ đảo ngược diễn tiến, nhưng là việc rẻ và không hại.
• Rượu, thuốc lá, cân nặng: không chữa giãn, nhưng là yếu tố cộng dồn lên tinh trùng mà bạn kiểm soát được (xem tinh trùng yếu nên ăn gì, kiêng gì).

Cách tự kiểm tra: ghi điểm nặng tức bìu 0–10 cuối ngày trong 2 tuần trước và 2 tuần sau khi thay đổi. Không giảm thì nói với bác sĩ, vì đau kéo dài là một chỉ định cân nhắc riêng.

"Uống thuốc là tự khỏi", "thảo dược làm xẹp búi giãn": có thật không?

Không có bằng chứng. Hướng dẫn AUA/ASRM 2020–2024 và EAU không nêu bất kỳ thuốc uống nào để điều trị giãn tĩnh mạch thừng tinh; lựa chọn chỉ có theo dõi, mổ hoặc can thiệp mạch. Tổng quan Paick và Choi 2019 ghi nhận một nghiên cứu 16 người về một thuốc hướng tĩnh mạch có kết quả ban đầu khả quan, nhưng chính các tác giả kết luận chưa thể khuyến nghị cho tới khi được kiểm chứng. Tổng quan Biology 2024 chỉ tìm thấy thử nghiệm thuốc trên động vật.

Lý do nằm ở cơ chế: thuốc có thể giảm viêm, giảm đau, bổ sung chất chống oxy hóa, nhưng không phân tử nào "đóng" lại một van đã hở. Quảng cáo "uống 3 tháng hết giãn" thường dựa vào hai điều không phải do thuốc: búi giãn vốn to nhỏ theo tư thế và nhiệt độ nên người dùng tự thấy "đỡ", và tinh dịch đồ của người trẻ có thể tự tốt lên như nghiên cứu Chu 2016 cho thấy.

Nếu đang dùng một sản phẩm nào đó, hãy mang theo khi đi khám và hỏi: nó có làm bạn trì hoãn một quyết định đáng lẽ nên đưa ra sớm hơn không? Đó mới là chi phí thật, nhất là khi tuổi người vợ đang tính bằng tháng.

Mốc nào thì ngừng theo dõi và bàn chuyện mổ?

Theo dõi có điểm dừng. Khi một trong các điều sau xảy ra, câu hỏi đổi thành "có nên can thiệp không":

1. Thiếu niên: tinh hoàn bên giãn nhỏ hơn bên kia trên 2 ml hoặc 20%, xác nhận hai lần cách 6 tháng (EAU nhi khoa, khuyến nghị mạnh). Đau kéo dài, giãn hai bên sờ thấy hoặc tinh dịch đồ bất thường ở thiếu niên lớn được cân nhắc từng ca.
2. Người lớn đang muốn có con: giãn sờ thấy, hai tinh dịch đồ bất thường, không có nguyên nhân khác, vợ còn dự trữ buồng trứng tốt (AUA/ASRM tuyên bố 25, mức trung bình; EAU, mạnh). Giãn chỉ thấy trên siêu âm thì không mổ dù tinh dịch đồ ra sao (tuyên bố 26, mạnh).
3. Đau: nặng tức bìu ảnh hưởng sinh hoạt, đã chăm sóc bảo tồn trên 3 tháng không đỡ. Cần biết trước: EAU ghi nhận khoảng 20% người mổ vì đau vẫn còn đau sau mổ.

Không mốc nào là "độ 3 thì mổ"; sơ đồ bốn câu hỏi để ra quyết định ở bài về độ 1, 2, 3. Đã quyết định mổ thì chờ bao lâu, xét nghiệm lại khi nào nằm ở mổ giãn tĩnh mạch thừng tinh bao lâu thì có con.

Câu nên hỏi bác sĩ

1. Giãn của tôi sờ thấy khi khám hay chỉ thấy trên siêu âm? Thể tích từng tinh hoàn là bao nhiêu ml?
2. Với tinh dịch đồ hiện tại, tôi thuộc nhóm theo dõi hay nhóm cân nhắc can thiệp? Lần đo tiếp theo là khi nào?
3. Nếu tôi chưa muốn có con trong 2–3 năm tới, việc chờ có làm mất cơ hội gì không?

Khi nào cần đi khám?

Đi khám để có số nền khi: mới phát hiện búi giãn, dù không đau; thiếu niên dậy thì có bìu to không đều; đã biết có giãn mà chưa từng làm tinh dịch đồ và đo thể tích tinh hoàn.

Đi khám ngay, không chờ lịch: búi giãn chỉ ở bên phải, xuất hiện đột ngột hoặc không xẹp khi nằm; đau bìu dữ dội, sưng nóng, sốt; một bên tinh hoàn nhỏ đi rõ trong vài tháng.

Đi khám cùng vợ khi: hai bạn bắt đầu muốn có con, hoặc đã cố gắng 12 tháng (6 tháng nếu vợ từ 35 tuổi) mà chưa có thai (xem bao lâu chưa có thai thì nên đi khám).

Bắt đầu từ đâu với 9well?

Him 360° của 9well không mổ, mà làm phần "theo dõi có số đo" cho đúng: khám tay ở tư thế đứng, đo thể tích hai tinh hoàn, hai tinh dịch đồ cùng chuẩn WHO, rồi đặt lịch đo lại theo tình huống của bạn, để không ai phải "để đó rồi quên". Người vợ được mời vào kế hoạch khi người chồng đồng ý.

Bước đầu là làm Him Test 3 phút, miễn phí: kết quả ra cờ xanh, vàng hoặc đỏ để biết nên tự theo dõi tiếp hay nên gặp bác sĩ. Nếu muốn hỏi thẳng tình huống của hai bạn, nhắn tư vấn qua Messenger 9well. Buổi gặp bác sĩ 30 phút giá 490.000đ, online hoặc trực tiếp, được trừ vào gói khi đăng ký. Không ai hứa trước kết quả; đội ngũ chuyên gia 9well chỉ cam kết đo, ghi số và theo sát.