Trang chủ · Thư viện · Sinh sản nam
Giãn tĩnh mạch thừng tinh có gây vô sinh không
Tóm tắt nhanh
- Giãn tĩnh mạch thừng tinh gặp ở khoảng 15% nam giới và 35–40% nam giới hiếm muộn nguyên phát (EAU), nhưng đa số người mắc vẫn có con.
- Nó là một yếu tố, không phải án vô sinh: chỉ cân nhắc điều trị khi sờ thấy giãn, tinh dịch đồ bất thường và hai vợ chồng đang mong con.
- Giãn chỉ thấy trên siêu âm thì không có chỉ định can thiệp để tăng khả năng có con.
- Sau can thiệp, đợi khoảng 3 tháng rồi mới đo lại tinh dịch đồ.
Giãn tĩnh mạch thừng tinh có gây vô sinh không?
Có thể góp phần, nhưng không mặc nhiên gây vô sinh. Đây là tình trạng các tĩnh mạch quanh thừng tinh, đường dẫn máu và tinh trùng của tinh hoàn, bị giãn và ứ máu. Nó là nguyên nhân có thể sửa được thường gặp nhất ở nam giới hiếm muộn, nhưng phần lớn người mang nó vẫn bình thường về khả năng có con. Câu hỏi đúng không phải là có bị giãn hay không, mà là giãn đến mức nào, tinh dịch đồ ra sao, và hai vợ chồng đang ở giai đoạn nào của chuyện mong con.
Điều đó giải thích vì sao đây là bệnh lý mổ được nhưng không phải ai cũng nên mổ. Bài này đi qua cơ chế, cách bác sĩ phân độ, tiêu chí cân nhắc điều trị theo hướng dẫn của Hiệp hội Tiết niệu châu Âu (EAU) và Hội Tiết niệu Hoa Kỳ (AUA), và những câu nên hỏi trước khi quyết định.
Vì sao tĩnh mạch giãn lại ảnh hưởng tinh trùng?
Tinh hoàn nằm ngoài cơ thể vì sản xuất tinh trùng cần nhiệt độ thấp hơn thân nhiệt vài độ. Các tĩnh mạch thừng tinh có nhiệm vụ đưa máu từ tinh hoàn về và đồng thời giúp giữ nhiệt độ đó. Khi van trong tĩnh mạch hoạt động kém, máu chảy ngược và ứ lại, tinh hoàn nóng hơn và môi trường quanh nơi tạo tinh trùng thay đổi. Đây là cơ chế được các tài liệu nam khoa nêu nhiều nhất; ngoài ra còn giả thuyết về stress oxy hoá, nhưng chưa có cơ chế duy nhất được chứng minh trọn vẹn.
Bệnh gần như luôn gặp ở bên trái, vì tĩnh mạch tinh hoàn bên trái đổ vào tĩnh mạch thận theo một góc bất lợi và đường đi dài hơn bên phải. Chính chi tiết giải phẫu này cũng là một mẹo chẩn đoán: giãn chỉ ở bên phải, hoặc giãn không xẹp đi khi nằm xuống, là dấu hiệu bác sĩ sẽ muốn tìm thêm nguyên nhân.
Về tần suất, EAU ghi nhận bệnh có ở khoảng 15% nam giới nói chung, nhưng ở khoảng 35 đến 40% nam giới hiếm muộn nguyên phát, tức hai vợ chồng chưa từng có thai. Con số thứ hai cao hơn hẳn con số thứ nhất cho thấy có liên quan, nhưng con số thứ nhất cũng cho thấy rằng rất nhiều người mang bệnh vẫn có con bình thường. Giãn tĩnh mạch là yếu tố nguy cơ, không phải bản án.
Bác sĩ phân độ giãn tĩnh mạch thừng tinh thế nào?
| Mức | Cách bác sĩ nhận ra | Ý nghĩa với chuyện có con |
|---|---|---|
| Độ 1 | Chỉ sờ thấy khi bạn rặn (nghiệm pháp Valsalva) | Cân nhắc điều trị nếu đủ ba điều kiện ở mục dưới |
| Độ 2 | Sờ thấy khi đứng, không cần rặn | Cân nhắc điều trị nếu đủ ba điều kiện ở mục dưới |
| Độ 3 | Nhìn thấy bằng mắt qua da bìu, búi giãn như bó giun | Cân nhắc điều trị nếu đủ ba điều kiện ở mục dưới |
| Dưới lâm sàng | Chỉ phát hiện bằng siêu âm Doppler, khám không sờ thấy | Không khuyến cáo điều trị để tăng khả năng có con |
Nguồn: cách phân độ lâm sàng được mô tả trong hướng dẫn của EAU; tiêu chí điều trị theo EAU và AUA. Độ giãn không tự quyết định có cần điều trị; tinh dịch đồ và hoàn cảnh mong con mới quyết định.
Khi nào mới nên cân nhắc điều trị?
Theo hướng dẫn của EAU và AUA, điều trị giãn tĩnh mạch thừng tinh nhằm cải thiện khả năng có con chỉ nên cân nhắc khi cùng lúc có ba điều: giãn đã sờ thấy được khi khám, tinh dịch đồ có thông số bất thường, và hai vợ chồng đang mong con mà người vợ không có yếu tố hiếm muộn nặng, hoặc yếu tố đó có thể điều trị được. Thiếu một trong ba, lợi ích dự kiến giảm hẳn.
Có hai lý do cho sự dè dặt. Thứ nhất, bằng chứng về tỷ lệ có thai sau điều trị chưa đồng nhất giữa các nghiên cứu, nên các hướng dẫn nhấn mạnh việc chọn đúng người hơn là điều trị tất cả. Thứ hai, thời gian: tinh trùng cần chừng ba tháng để cải thiện sau can thiệp. Với người vợ đã lớn tuổi, ba tháng đó có thể là cái giá không nhỏ, và có khi bác sĩ sẽ cân nhắc đi thẳng sang hỗ trợ sinh sản hơn là chờ. Đây là lúc cần hai người cùng trao đổi với bác sĩ, thay vì chỉ nghe một bên.
Ngoài chuyện có con, một số trường hợp được điều trị vì lý do khác, như đau tức bìu kéo dài hoặc ở thiếu niên khi tinh hoàn bên giãn phát triển chậm hơn rõ rệt. Đó là các tiêu chí riêng, không áp dụng khi bạn chỉ có kết quả siêu âm đọc là giãn nhẹ.
Các cách can thiệp thuộc ba nhóm: phẫu thuật vi phẫu buộc tĩnh mạch qua đường bẹn dưới, thuyên tắc tĩnh mạch qua da, và phẫu thuật nội soi. Theo EAU, vi phẫu có tỷ lệ tái phát và biến chứng thấp nhất, nên thường được ưu tiên khi có điều kiện. Chọn cách nào là quyết định của bác sĩ phẫu thuật theo từng trường hợp.
Tinh dịch đồ bao nhiêu là bất thường?
Tinh dịch đồ là chìa khoá của toàn bộ quyết định này, và bạn nên biết cách đọc con số trước khi nghe ai kết luận. Ngưỡng tham chiếu của sổ tay xét nghiệm tinh dịch WHO ấn bản 6 (2021) lấy từ phân vị thứ 5 của nam giới vừa có con:
Ngưỡng tham chiếu tinh dịch đồ theo WHO 2021
| Thông số | Ngưỡng tham chiếu (phân vị thứ 5) |
|---|---|
| Thể tích | 1,4 mL |
| Nồng độ tinh trùng | 16 triệu/mL |
| Tổng số tinh trùng | 39 triệu |
| Di động tổng | 42% |
| Di động tiến tới | 30% |
| Hình dạng bình thường | 4% |
Nguồn: WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, ấn bản 6 (2021). Dưới ngưỡng không có nghĩa là vô sinh, và trên ngưỡng không bảo đảm có thai; chỉ bác sĩ đọc kết quả trong bối cảnh của cả hai vợ chồng.
Kết quả một mẫu có thể dao động theo từng lần, nên nếu bất thường cần mẫu thứ hai để xác nhận. Việc chuẩn bị cũng quan trọng không kém con số: kiêng 2 đến 7 ngày trước khi lấy mẫu, mẫu phải tới nơi xét nghiệm trong vòng 1 giờ, và mẫu thứ hai cách mẫu đầu 2 đến 4 tuần. Tinh trùng yếu nói chung có nhiều nguyên nhân hơn giãn tĩnh mạch; bài tinh trùng yếu có thai được không đi qua phần đó.
Khi nào nên đi khám: theo dõi tại nhà là đủ, hay cần người khám?
Theo dõi là đủ khi bạn chưa mong con trong thời gian tới, không đau, không tức nặng bìu, hai bên tinh hoàn có kích thước gần bằng nhau, và chỉ tình cờ biết mình có giãn nhẹ. Việc cần làm lúc này là một lần tự sờ mỗi tháng sau khi tắm nước ấm, ở tư thế đứng, để biết tình trạng bình thường của mình; nếu có thay đổi, hãy đi khám thay vì tự kết luận.
Nên đi khám khi hai vợ chồng chưa có thai sau 12 tháng (6 tháng nếu vợ từ 35 tuổi; chi tiết ở bài bao lâu chưa có thai thì nên đi khám), hoặc khi bạn sờ thấy búi giãn như bó giun ở bìu, tức nặng tăng dần cuối ngày và đỡ khi nằm, một bên tinh hoàn nhỏ đi rõ rệt, hoặc giãn ở bên phải hay không xẹp khi nằm.
Đi cấp cứu ngay, không chờ ngày hẹn, khi đau bìu đột ngột và dữ dội. Đó có thể là xoắn tinh hoàn, một tình trạng cần xử lý trong vài giờ và không liên quan đến giãn tĩnh mạch.
Đi khám thì khám gì, chờ bao lâu có kết quả?
Bác sĩ nam khoa sẽ khám bìu ở cả tư thế đứng và nằm, có hoặc không có nghiệm pháp rặn. Nếu sờ không rõ, siêu âm Doppler bìu giúp xác định. Tinh dịch đồ là xét nghiệm trọng tâm và cần ít nhất hai mẫu như đã nói. Khi tinh dịch đồ thấp rõ, bác sĩ có thể chỉ định thêm xét nghiệm nội tiết. Cả vòng đánh giá ban đầu thường mất vài tuần, chủ yếu vì phải đợi mẫu thứ hai; điều này bình thường và không phải dấu hiệu làm chậm.
Năm câu nên hỏi bác sĩ
- Tình trạng của tôi là độ mấy, và giãn ở bên nào?
- Tinh dịch đồ của tôi nằm ở đâu so với ngưỡng tham chiếu, và có cần làm lại mẫu thứ hai không?
- Với tuổi của vợ tôi, nếu điều trị thì chờ bao lâu để biết có hiệu quả, và có nên song song tìm hiểu hỗ trợ sinh sản không?
- Nếu điều trị, nhóm can thiệp nào phù hợp với tôi, nguy cơ tái phát và biến chứng của từng nhóm là gì?
- Nếu chưa điều trị, tôi cần theo dõi gì và đo lại tinh dịch đồ sau bao lâu?
Nếu bạn muốn sắp lại các câu hỏi này với một người có chuyên môn trước khi tới cơ sở y tế, bạn có thể nói chuyện với bác sĩ đồng hành của 9well. Đó là phí kết nối 200.000₫ cho 20 phút trò chuyện, không phải buổi khám: bác sĩ không chẩn đoán, không kê đơn và không quyết định có nên mổ thay bạn. Khi bạn cần nhìn toàn cảnh nhiều nguyên nhân cùng lúc, bài hiếm muộn ở cặp đôi: bản đồ toàn cảnh và bài hai người khám gì nên đọc tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Giãn tĩnh mạch thừng tinh có tự hết không?
Thường không tự hết, vì nguyên nhân là van tĩnh mạch hoạt động kém. Nhưng nhiều người mang bệnh nhẹ không có triệu chứng và không cần điều trị gì, chỉ theo dõi. Có điều trị hay không phụ thuộc tinh dịch đồ, triệu chứng và việc hai vợ chồng có đang mong con.
Mổ giãn tĩnh mạch thừng tinh có chắc chắn có con không?
Không. Tỷ lệ có thai sau điều trị khác nhau giữa các nghiên cứu, nên EAU và AUA chỉ khuyên điều trị khi chọn đúng người: sờ thấy giãn, tinh dịch đồ bất thường và đang mong con. Không bác sĩ nào nên hứa chắc chắn kết quả.
Giãn tĩnh mạch thừng tinh độ 1 có cần mổ không?
Độ giãn không tự quyết định có mổ hay không. Một người độ 1 nhưng tinh dịch đồ bất thường và đang mong con có thể được cân nhắc, trong khi người độ 3 mà tinh dịch đồ bình thường và chưa mong con thường chỉ cần theo dõi.
Sau khi điều trị bao lâu thì đo lại tinh dịch đồ?
Thường khoảng 3 tháng, vì một chu kỳ sinh tinh kéo dài khoảng hai tháng rưỡi cộng thời gian vận chuyển. Đo sớm hơn hầu như không phản ánh được hiệu quả. Lịch cụ thể do bác sĩ phẫu thuật quyết định.
Giãn tĩnh mạch chỉ thấy trên siêu âm có cần điều trị không?
Không để tăng khả năng có con. Hướng dẫn của EAU không khuyến cáo điều trị giãn dưới lâm sàng, tức loại chỉ phát hiện được trên siêu âm mà khám không sờ thấy.
Nguồn được dẫn trong bài
- EAU — hướng dẫn về sức khoẻ sinh sản và tình dục nam: tần suất, cách phân độ, tiêu chí và cách can thiệp giãn tĩnh mạch thừng tinh
- AUA — hướng dẫn đánh giá và xử trí hiếm muộn nam: chỉ định điều trị giãn tĩnh mạch thừng tinh
- WHO — sổ tay xét nghiệm tinh dịch, ấn bản 6 (2021): ngưỡng tham chiếu, kiêng 2 đến 7 ngày, giao mẫu trong 1 giờ
- ASRM — hướng dẫn đánh giá hiếm muộn ở cặp đôi
Nội dung này mang tính giáo dục, không thay thế thăm khám. 9well không phải cơ sở khám chữa bệnh, không bán thuốc và không nhận tài trợ từ hãng dược hay đơn vị bán thực phẩm chức năng.