Trang chủ · Thư viện · Khoái cảm nữ

Uống thuốc tránh thai giảm ham muốn: vì sao và hỏi bác sĩ gì

Bạn bắt đầu uống thuốc tránh thai vài tháng trước. Mọi thứ khác vẫn thế — vẫn người ấy, vẫn căn phòng ấy — nhưng cái phần "muốn" cứ mờ dần, và bạn bắt đầu tự hỏi có phải mình đã hết yêu, hay có gì đó không ổn ở chính mình. Bài này viết cho đúng câu hỏi đó: viên thuốc có thể đang hạ ham muốn của bạn xuống bằng cơ chế nào, làm sao biết có phải do nó hay không, và mang gì tới buổi khám để không phải tự ngưng thuốc trong mù mờ.

Ham muốn là ga trừ phanh — và thuốc có thể chạm vào cả hai

Tính dục học hiện đại không xem ham muốn như một cái công tắc bật hoặc tắt. Theo mô hình kiểm soát kép của Bancroft và Janssen (Viện Kinsey), phản ứng tình dục của mỗi người là kết quả ròng của hai hệ thống chạy cùng lúc: một hệ kích hoạt — chân ga — quét môi trường tìm tín hiệu gợi cảm, và một hệ ức chế — chân phanh — quét tìm mọi lý do để "không phải bây giờ". Ham muốn thấp đi có thể vì ga yếu, nhưng thường hơn là vì phanh đang bị đạp: mệt, thiếu ngủ, lo lắng, mâu thuẫn chưa giải quyết, và một số loại thuốc.

Còn một tầng nữa cần tách ra: ham muốn (cảm giác thèm, muốn) và hưng phấn (cơ thể phản ứng: máu dồn về, tiết dịch) là hai hệ thống khác nhau và có thể lệch pha. Rosemary Basson chỉ ra rằng ở nhiều phụ nữ trong quan hệ lâu dài, ham muốn không bùng lên trước rồi mới hành động, mà nảy sinh sau khi sự gần gũi an toàn đã bắt đầu — gọi là ham muốn đáp ứng. Nghĩa là "không tự nhiên thèm" không đồng nghĩa với "không còn muốn"; nó có thể chỉ là chân ga đang cần được mồi bằng một kiểu khác. Giữ hai điều này trong đầu, vì viên thuốc có thể chạm vào cả ga lẫn phanh — nhưng không chạm vào tình cảm của bạn.

Viên thuốc chạm vào cơ thể bạn ở ba chỗ

Thuốc tránh thai nội tiết kết hợp chứa một estrogen tổng hợp và một progestin. Chúng ngăn thai chủ yếu bằng cách ức chế rụng trứng, và chính cơ chế đó kéo theo ba tác động phụ được y văn ghi nhận.

Thứ nhất, nội tiết. Estrogen tổng hợp làm gan tăng sản xuất một protein gắn hormone sinh dục trong máu; khi protein này tăng, lượng testosterone tự do — phần thật sự "hoạt động" — giảm xuống. Testosterone ở nữ chỉ là một mảnh nền của ham muốn, không phải toàn bộ, nhưng ở một số người mảnh nền đó hạ đủ để thấy khác. Cộng thêm, vì không rụng trứng nên cũng không còn đỉnh nội tiết giữa chu kỳ — quãng vài ngày mà nhiều phụ nữ vốn thấy mình "muốn" rõ hơn bình thường. Cái nhịp lên xuống tự nhiên bị san phẳng, và với người quen đọc cơ thể mình theo nhịp đó, cảm giác là ham muốn "biến mất" chứ không phải "đều đi".

Thứ hai, bôi trơn. Lớp dịch trơn khi hưng phấn không tiết ra từ một tuyến, mà là huyết tương thấm qua thành âm đạo khi máu dồn về vùng chậu — quá trình phụ thuộc vào lưu lượng máu và estrogen. Ở một số người dùng thuốc, độ trơn giảm; gần gũi bớt dễ chịu, thậm chí rát. Và một lần rát là một lần chân phanh được đạp sẵn cho lần sau. Đây là đường vòng ít ai để ý: thuốc không hạ ham muốn trực tiếp, nó hạ độ dễ chịu, rồi độ dễ chịu hạ ham muốn.

Thứ ba, tâm trạng. Một số người thấy tâm trạng chùng xuống sau khi bắt đầu thuốc. Nghiên cứu đoàn hệ lớn ở Đan Mạch (JAMA Psychiatry, 2016) ghi nhận mối liên hệ giữa dùng thuốc tránh thai nội tiết và việc sau đó được kê thuốc chống trầm cảm, rõ hơn ở người trẻ. Mối liên hệ không phải là quan hệ nhân quả với từng cá nhân, nhưng đủ để tâm trạng được xếp vào bảng theo dõi — vì buồn và lo là những chân phanh mạnh nhất mà hệ thần kinh có.

Vậy bao nhiêu người thật sự bị? Tổng quan hệ thống của Pastor và cộng sự (2013), gộp 36 nghiên cứu trên hơn 13.000 phụ nữ dùng thuốc tránh thai kết hợp, cho thấy khoảng 15% báo cáo giảm ham muốn; phần lớn còn lại không đổi hoặc thậm chí tăng — thường vì bớt lo có thai ngoài ý muốn. Con số đó có hai mặt: bạn không nên mặc định thuốc là thủ phạm, nhưng nếu bạn nằm trong nhóm 15% thì đó là một phản ứng có thật, có cơ chế, và có cách xử lý — không phải "tại bạn".

Dấu hiệu gợi ý là do thuốc, không phải do bạn

Không có xét nghiệm nào trả lời thẳng câu "có phải do thuốc không". Thứ đáng tin nhất là mốc thời gian và sự đi kèm. Bốn dấu hiệu sau càng có nhiều thì khả năng do thuốc càng cao:

• Ham muốn đi xuống trong vòng 1–3 tháng sau khi bắt đầu thuốc, hoặc sau khi đổi sang loại khác — chứ không phải đã thấp từ trước đó.
• Giảm ham muốn đi kèm giảm độ trơn hoặc rát khi gần gũi, xuất hiện cùng thời điểm.
• Không có thay đổi lớn nào khác ở cùng thời điểm: không dự án mới đảo lộn giấc ngủ, không mâu thuẫn mới, không thuốc mới nào khác — đặc biệt là thuốc chống trầm cảm nhóm ức chế tái hấp thu serotonin, vốn tự nó đã hạ ham muốn.
• Từng có một quãng ngưng thuốc trước đây và ham muốn quay lại trong quãng đó.

Ngược lại, nếu ham muốn thấp từ trước khi dùng thuốc, hoặc trùng khít với một giai đoạn kiệt sức hay xa cách trong quan hệ, viên thuốc nhiều khả năng chỉ là thứ bạn nhìn thấy đầu tiên, không phải nguyên nhân chính. Bài nền giảm ham muốn ở nữ đi qua bốn chân phanh phổ biến nhất để bạn đối chiếu.

Một lưu ý quan trọng ở đây: đừng tự ngưng thuốc để "thử". Ngưng giữa vỉ vừa làm bạn mất bảo vệ tránh thai ngay lập tức, vừa không cho bạn dữ liệu sạch — vì cơ thể cần vài tuần để nội tiết trở lại nhịp riêng, và trong vài tuần đó mọi thứ đều rối. ACOG và NHS đều khuyến cáo: mọi thay đổi về biện pháp tránh thai nên bàn với bác sĩ và có biện pháp thay thế trước khi ngưng.

Làm gì trong 3 chu kỳ tới: hai con số và một câu nói

NHS và Hội Sức khỏe Sinh sản và Tình dục Anh (FSRH) cùng ghi nhận rằng phần lớn tác dụng phụ của thuốc tránh thai nội tiết ổn định trong khoảng 3 tháng đầu, nên các bác sĩ thường đề nghị đi hết 3 chu kỳ trước khi kết luận và đổi. Thay vì chờ 3 tháng trong mơ hồ, hãy biến quãng đó thành một phép đo có số. Toàn bộ việc này mất khoảng 5 phút mỗi tháng.

Việc 1 — đặt mốc nền trong tuần này. Hãy chọn một ngày cố định dễ nhớ — ngày đầu tiên của mỗi vỉ thuốc, hoặc cứ mỗi 4 tuần nếu bạn dùng loại liên tục — và ghi 2 con số: ham muốn trong 7 ngày vừa qua trên thang điểm 10 (0 là không có một ý nghĩ nào về chuyện đó, 10 là muốn rõ và thường xuyên), và độ dễ chịu khi gần gũi trên thang điểm 10, gồm cả độ trơn. Nếu 7 ngày qua không có lần gần gũi nào, hãy ghi con số của lần gần nhất và đánh dấu. Ghi thêm đúng 1 dòng: tháng bắt đầu thuốc và tên loại thuốc.

Việc 2 — đo lại đúng ngày đó, 3 lần. Hãy ghi lại 2 con số ở cùng ngày cố định của chu kỳ 1, chu kỳ 2 và chu kỳ 3, không bình luận, không sửa số cũ. Ba lần ghi tạo thành một đường: đi lên, đi ngang, hay đi xuống. Hãy theo dõi thêm một cột tâm trạng bằng một chữ — ổn, chùng, hoặc rất chùng — vì đó là cột quyết định bạn có được chờ đủ 3 chu kỳ hay không.

Việc 3 — quyết định ở chu kỳ 3. Hãy so con số chu kỳ 3 với mốc nền. Tăng từ 2 điểm trở lên ở cả hai con số nghĩa là cơ thể đang thích nghi — tiếp tục và đo thêm 4 tuần nữa để chắc. Đi ngang hoặc giảm ở bất kỳ con số nào là đủ lý do đặt lịch, mang theo đúng ba dòng đã ghi. Chuyện đổi loại thuốc — sang progestin khác, sang liều estrogen khác, hay sang biện pháp không nội tiết — là quyết định của bác sĩ kê đơn, nhưng ba dòng số của bạn làm cuộc trao đổi đó ngắn và chính xác hơn rất nhiều so với câu "dạo này em không muốn".

Việc 4 — một câu nói với người kia, ngay trong tuần đầu. Phần lớn tổn thương trong tình huống này không đến từ viên thuốc mà từ sự im lặng: người kia đọc sự thờ ơ của bạn thành từ chối, bạn đọc sự thất vọng của người kia thành áp lực, và cả hai cùng đạp phanh. Hãy nói với bạn đời bằng ba câu, thứ tự đúng như sau: "Em đang dùng thuốc tránh thai và nghĩ nó đang hạ ham muốn của em xuống — không phải em hết muốn gần anh. Trong 3 chu kỳ tới em theo dõi 2 con số, và sẽ đi hỏi bác sĩ nếu không đỡ. Trong lúc đó em cần anh khởi động chậm hơn, và đừng đọc sự im lặng của em thành từ chối." Câu thứ nhất gỡ hiểu lầm, câu thứ hai cho người kia một mốc thời gian để không đoán mò, câu thứ ba giao cho họ một việc cụ thể thay vì một nỗi lo. Và hãy cho ham muốn đáp ứng một cửa để đi vào: thống nhất 1 lần mỗi tuần dành 20 phút gần gũi không đặt mục tiêu phải quan hệ — chỉ ôm, chạm, trò chuyện — rồi để cơ thể quyết định phần còn lại.

Nếu vấn đề nổi bật nhất của bạn là khô và rát chứ không phải ham muốn, bài khô hạn ở nữ có phần riêng về các giai đoạn nội tiết làm giảm bôi trơn; và nếu bạn muốn hiểu vì sao "chờ tự nhiên thèm" lại là cái bẫy với nhiều cặp, bài ham muốn: ga và phanh đi sâu vào mô hình kiểm soát kép.

Khi nào tự theo dõi là đủ, khi nào cần người khám

Tự theo dõi là đủ khi

Bạn mới dùng thuốc dưới 3 tháng; ham muốn giảm nhẹ hoặc vừa nhưng vẫn có lúc muốn; độ trơn giảm nhưng gel bôi trơn gốc nước xử lý được; tâm trạng vẫn ổn phần lớn các ngày; và con số qua từng chu kỳ đang đi ngang hoặc nhích lên. Đây là quãng cơ thể đang thích nghi, và quy tắc 3 chu kỳ là đủ.

Cần người khám khi

Hết chu kỳ 3 mà con số đi ngang hoặc giảm so với mốc nền; khô kèm rát hoặc đau mỗi lần gần gũi dù đã dùng gel; tâm trạng chùng xuống phần lớn các ngày trong từ 2 tuần liên tiếp, hoặc mất hứng thú với cả những việc ngoài chuyện gần gũi; ra máu bất thường kéo dài quá 3 tháng; hoặc bạn thấy ý nghĩ làm hại bản thân — trường hợp cuối này cần liên hệ y tế ngay trong ngày, không chờ chu kỳ nào cả. Cột tâm trạng trong nhật ký của bạn tồn tại chính là để bắt được tầng này sớm.

Khám gì, hỏi gì, chờ bao lâu

Cửa vào là sản phụ khoa hoặc chính bác sĩ đã kê thuốc cho bạn. Buổi khám thường không cần xét nghiệm gì đặc biệt: người khám sẽ xem lại loại thuốc bạn đang dùng, tháng bắt đầu, ba dòng số của bạn, và cân nhắc các lựa chọn — đổi sang progestin khác, đổi liều estrogen, hoặc chuyển sang biện pháp không nội tiết như vòng đồng. Hãy hỏi ba câu: loại thuốc tôi đang dùng có thuộc nhóm hay được ghi nhận ảnh hưởng ham muốn không; nếu đổi thì sau bao nhiêu chu kỳ nên đo lại; và nếu tôi muốn ngưng hẳn thì cần biện pháp thay thế nào trước khi ngưng. Về thời gian: hết 3 chu kỳ không cải thiện thì đặt lịch trong vòng 2 tuần; đau khi gần gũi hoặc ra máu kéo dài thì trong vòng 1 tuần; cờ đỏ tâm trạng thì trong vài ngày, và ý nghĩ làm hại bản thân thì trong ngày.

Điều này không nói lên gì về tình cảm của bạn

Một viên thuốc có thể san phẳng nhịp nội tiết, hạ độ trơn, và kéo tâm trạng xuống — cả ba đều là chân phanh, và cả ba đều có thể gỡ. Điều nó không làm được là thay đổi việc bạn có yêu người kia hay không. Nếu người ấy đang tự hỏi "có phải tại anh", 9well có bài viết cho phía nam về cơ chế ga và phanh, và vì sao càng cố càng khó — gửi bài đó là cách nói "không phải tại anh" mà không cần diễn giải dài.

Nói gọn lại: khoảng 15% người dùng thuốc tránh thai kết hợp thấy ham muốn giảm, qua ba đường có cơ chế rõ. Bạn không cần đoán mình có thuộc nhóm đó không — hãy đo bằng hai con số qua 3 chu kỳ, nói ba câu với người kia trong tuần đầu, và mang ba dòng số tới người kê đơn nếu đường đi ngang hoặc xuống. Viên thuốc là một biến số có thể đổi; tình cảm của bạn thì không phải thứ đang được đem ra thử.

Chưa biết bắt đầu từ đâu? Tự chấm điểm 3 phút — vài câu, không lưu gì, ra đúng cụm bài để đọc tiếp. Muốn được hướng dẫn đặt hẹn, xem trang liệu trình.