Trang chủ · Thư viện · Cặp đôi và giao tiếp

Chưa có con: nói chuyện với vợ chồng, gia đình thế nào

Câu trả lời ngắn

Khi chưa có con, hai vợ chồng nên nói về chuyện đó trong một khung có giờ, có giới hạn, mỗi người được nghe trọn phần của mình — và thống nhất trước một câu trả lời chung cho gia đình, họ hàng. Lý do không nằm ở chuyện lịch sự. Hướng dẫn chăm sóc tâm lý trong điều trị hiếm muộn của Hiệp hội Sinh sản và Phôi học châu Âu (ESHRE, 2015) ghi nhận hai điều: cảm xúc của người này kéo theo cảm xúc của người kia, và một người bạn đời sẵn sàng lắng nghe đi cùng mức căng thẳng thấp hơn. Nói chuyện đúng cách vì vậy là một phần của việc đi qua hành trình này, không phải việc phụ.

Sai. Câu "đừng nhắc tới thì đỡ buồn" nghe hợp lý nhưng đi ngược bằng chứng. Né tránh không làm chuyện con biến mất; nó chỉ làm mỗi người tự gánh phần của mình trong im lặng, và đó là lúc hai người bắt đầu xa nhau.

Vì sao chuyện mong con làm hai vợ chồng căng thẳng với nhau

Hướng dẫn ESHRE 2015 tổng hợp nghiên cứu về tâm lý người đi điều trị hiếm muộn và cho thấy một bức tranh không đối xứng giữa hai người. Phụ nữ thường báo cáo mức trầm cảm và căng thẳng do hiếm muộn cao hơn, nhất là căng thẳng về quan hệ xã hội và đời sống tình dục. Nam giới thì báo cáo ít được hỗ trợ hơn ở các mốc quan trọng của chu kỳ điều trị và cô lập xã hội nhiều hơn. Nói cách khác: người vợ thường lo nhiều hơn, người chồng thường lo một mình hơn.

Hai kiểu gánh đó dễ va vào nhau. Người vợ cần nói ra, người chồng chọn im lặng để "giữ bình tĩnh cho cả nhà" — và người vợ đọc sự im lặng đó thành thờ ơ. ESHRE cũng ghi nhận các cặp có quan niệm khác nhau về tầm quan trọng của việc làm cha mẹ có thể thấy kém hài lòng hơn với mối quan hệ. Không ai sai ở đây; hai người chỉ đang dùng hai cách khác nhau để chịu cùng một áp lực.

Căng thẳng cũng không đều theo thời gian. Theo ESHRE, căng thẳng lên cao nhất ở những lúc chờ kết quả — chờ ngày thử thai, chờ kết quả xét nghiệm — và khi một chu kỳ điều trị không thành công. Sau khi thử thai trong điều trị, khoảng 1 trên 4 phụ nữ và 1 trên 10 nam giới có rối loạn trầm cảm; khoảng 1 trên 7 phụ nữ và 1 trên 20 nam giới có rối loạn lo âu. Biết trước những mốc đó giúp hai người chuẩn bị, thay vì bất ngờ vì nhau.

Vì sao nhiều cặp đôi bỏ dở giữa chừng

Tổng quan của Gameiro và cộng sự (2012) gom 22 nghiên cứu với 21.453 người bệnh ở 8 nước để hỏi một câu: vì sao người ta dừng điều trị hiếm muộn? Lý do được chọn nhiều nhất là hoãn điều trị, khoảng 39%. Đứng sau là gánh nặng tâm lý và thể chất, khoảng 19%, rồi vấn đề giữa hai người và vấn đề cá nhân, khoảng 17%. Không muốn điều trị chiếm khoảng 13%, khó khăn về tổ chức khoảng 12%.

Đọc kỹ thì thấy hai nhóm lý do thứ hai và thứ ba không nằm ở phòng xét nghiệm. Chúng nằm ở nhà. Nhóm tác giả kết luận rằng việc giảm gánh nặng điều trị và giúp người bệnh có chỗ nói ra lo lắng của mình là một phần cần có của chăm sóc hiếm muộn — đúng điều ESHRE đưa vào khuyến nghị: chủ động để cả hai người cùng tham gia suốt quá trình.

Làm ngay hôm nay: khung nói chuyện 20 phút mỗi tuần

Vấn đề: chuyện con chen vào mọi bữa cơm và mọi lần gần gũi, nên hai người hoặc nói về nó liên tục, hoặc tránh hẳn. Cả hai cách đều mệt. Việc cần làm, có số đo:

• Chọn một buổi cố định mỗi tuần, 20 phút. Đặt hẹn giờ trên điện thoại. Đây là chỗ dành riêng cho chuyện con — lịch khám, kết quả, nỗi lo.
• Mỗi người 5 phút được nghe trọn. Người kia không ngắt, không sửa, không khuyên. Hết 5 phút, người nghe nhắc lại 1 câu: "Anh/em nghe được là…".
• Chốt đúng 1 việc cho tuần tới, ghi tên người làm: ai gọi đặt lịch, ai giữ hồ sơ xét nghiệm, ai tìm hiểu câu hỏi cho buổi khám.
• Hết 20 phút là đóng lại. Ngoài buổi đó, nếu một người muốn nhắc chuyện con, người kia được quyền nói "để tới buổi nói chuyện nhé" — và người nhắc ghi lại để mang vào buổi sau.
• Đo sau 4 tuần: mỗi người tự chấm 1–10 câu "tuần này tôi thấy mình được nghe". Hai cột tăng dần là khung đang có tác dụng; cột của ai đi ngang thì đó là chuyện cần mang tới chuyên gia.

Nếu chuyện con đã bắt đầu làm chuyện gần gũi giống một nhiệm vụ, bài áp lực mong con làm hỏng chuyện ấy giải thích cơ chế và cách gỡ. Kỹ năng mở lời về những chuyện khó nói giữa hai vợ chồng là việc luyện được lâu dài — bài nói chuyện với vợ về chuyện khó nói bên 9well có các bước luyện tập cụ thể.

Nói với gia đình, họ hàng thế nào

Ở Việt Nam, câu "bao giờ có tin vui?" thường đến từ người thân chứ không phải người lạ, và vào đúng các dịp đông người. Ba việc giúp hai bạn không bị đẩy vào thế phải tự vệ:

• Thống nhất một câu trả lời chung trước mỗi dịp về quê hay họp mặt. Ví dụ: "Hai đứa đang lo, có gì vui sẽ báo cả nhà đầu tiên." Ngắn, thật, không mở thêm câu hỏi.
• Chọn ai được biết nhiều hơn. Mỗi người chọn tối đa 1–2 người thân mình tin để kể chi tiết. Hai vợ chồng biết danh sách của nhau — không ai bị bất ngờ khi người khác đã biết chuyện.
• Người nào thì người đó đỡ. Câu hỏi từ họ hàng bên nội thì người chồng trả lời, bên ngoại thì người vợ trả lời. Người kia không phải đứng một mình trước gia đình người khác.

Nếu có người thân liên tục gây áp lực, hai bạn có quyền nói thẳng một lần: "Chuyện này tụi con đang lo với bác sĩ. Cả nhà hỏi nhiều làm tụi con mệt hơn." Một lần nói rõ thường đỡ hơn nhiều lần né.

Khi nào nên tìm hỗ trợ chuyên môn

ESHRE khuyến nghị nơi điều trị hiếm muộn sàng lọc người có nguy cơ gặp vấn đề tâm lý đáng kể và giới thiệu họ tới tư vấn hiếm muộn hoặc trị liệu tâm lý. Ở nhà, bạn có thể tự nhận ra những dấu hiệu sau. Có một trong số đó là đủ để tìm người hỗ trợ:

• Buồn, trống rỗng hoặc mất hứng thú với hầu hết mọi việc kéo dài quá 2 tuần.
• Mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều gần như mỗi đêm trong 2 tuần trở lên.
• Hai người cãi nhau gần như mỗi lần nhắc tới chuyện con, hoặc đã tránh gần gũi nhau nhiều tuần.
• Bạn đã nghĩ tới việc dừng điều trị chỉ vì quá mệt, chứ không phải vì đã cân nhắc kỹ.
• Có ý nghĩ làm hại bản thân — trường hợp này cần gặp bác sĩ hoặc đến cơ sở y tế ngay, không chờ.

Tìm ai, và buổi đầu gồm những gì

Có ba nơi để bắt đầu. Một: hỏi chính cơ sở hiếm muộn bạn đang theo xem họ có chuyên viên tư vấn tâm lý không — nhiều trung tâm hỗ trợ sinh sản lớn có. Hai: chuyên gia tâm lý lâm sàng làm việc với cặp đôi. Ba: bác sĩ chuyên khoa tâm thần, khi dấu hiệu nặng hoặc kéo dài. Buổi đầu thường là trò chuyện để đánh giá: bạn đang trải qua gì, từ bao lâu, ảnh hưởng tới ngủ, ăn, công việc và hai người ra sao; đôi khi có bảng câu hỏi ngắn. Thường chưa có "lời khuyên" ngay ở buổi đầu — đó là bình thường. Nên đi cùng nhau nếu cả hai sẵn lòng, vì ESHRE ghi nhận người bệnh đánh giá cao việc cả hai người được tham gia.

Câu nên hỏi chuyên gia

• Những gì tôi đang thấy có nằm trong phản ứng thường gặp khi điều trị hiếm muộn không, hay cần can thiệp?
• Hai vợ chồng nên đi cùng hay đi riêng trước?
• Những mốc nào trong điều trị sắp tới chúng tôi nên chuẩn bị tinh thần trước?
• Bao lâu thì nên gặp lại, và dấu hiệu nào nghĩa là cần gặp sớm hơn?

Đọc thêm trong hành trình hiếm muộn

Toàn bộ các chặng — từ lúc bắt đầu cố gắng tới đọc kết quả và chọn hướng điều trị — nằm ở trang hành trình hiếm muộn 5 chặng. Nếu hai bạn chưa thống nhất được nên đi khám lúc nào, bài bao lâu chưa có thai thì nên đi khám có mốc theo tuổi. Khi cần đọc riêng kết quả xét nghiệm của hai bạn, bạn có thể đặt một buổi nói chuyện riêng tư 20 phút với bác sĩ. Đó không phải buổi khám: bác sĩ giải thích và nói rõ bước tiếp theo, không chẩn đoán và không kê đơn.