Trang chủ · Thư viện · Tâm lý và lo âu thành tích

Một lần trục trặc có phải yếu sinh lý? Khi nào cần khám

Một đêm nào đó cơ thể không nghe lời, và câu hỏi đầu tiên hiện lên thường là câu nặng nhất: mình yếu sinh lý rồi sao? Câu trả lời thẳng thắn của y học tình dục là: một lần trục trặc gần như không bao giờ đủ để kết luận điều đó. Nhưng "không đủ để kết luận" khác hẳn "không cần làm gì" — và bài này viết về phần thứ hai: làm gì để tự phân nhánh, và mốc nào thì nên để một bác sĩ nam khoa xem.

Vì sao một sự cố luôn có ba tầng nguyên nhân?

Trong tính dục học có một trụ cột gọi là mô hình sinh học – tâm lý – xã hội. Mô hình này nói rằng mọi trải nghiệm tình dục luôn là hợp lực của ba tầng cùng lúc, chứ không bao giờ là một nguyên nhân đơn lẻ.

Tầng sinh học là những gì đang diễn ra bên trong cơ thể: hormone, mạch máu, thần kinh, giấc ngủ, thuốc đang dùng, rượu bia. Rượu làm giãn mạch sai chỗ và ức chế dẫn truyền thần kinh — hai cơ chế cản trở trực tiếp quá trình cương, không liên quan gì tới "bản lĩnh".

Tầng tâm lý là tầng tự nuôi chính nó. Nỗi sợ gây thất vọng kích hoạt hệ thần kinh giao cảm — cùng hệ chi phối phản xạ chiến-hay-chạy — trong khi cương cứng lại cần trạng thái thư giãn của hệ phó giao cảm. Càng sợ trục trặc, cơ thể càng dễ trục trặc.

Tầng xã hội là chuẩn mà văn hoá cài vào đầu. Phim người lớn dựng nên kỳ vọng rằng đàn ông phải luôn sẵn sàng, tức thì, mọi lúc; sinh lý thật thì có lên có xuống và có khoảng hồi phục.

Giá trị thực tế của mô hình ba tầng không nằm ở chỗ nó an ủi, mà ở chỗ nó tách một sự cố ra khỏi một bệnh, và chỉ ra ba điểm can thiệp cụ thể thay vì một khối cảm giác "mình hỏng rồi".

Tự xếp nhánh: tình huống hay dai dẳng?

Đây là việc đầu tiên nên làm, và làm được một mình. Y học phân biệt trục trặc tình huống — xảy ra rời rạc, có lý do rõ, tự cải thiện khi lý do qua đi — với trục trặc dai dẳng, lặp lại ở phần lớn các lần trong nhiều tuần và không chỉ ra được lý do tình huống nào.

Ranh giới giữa hai nhánh không nằm ở cảm giác, nó nằm ở số lần. Cảm giác sau một đêm khó khăn luôn nói rằng mọi thứ đang tệ đi; bảng đếm thì không.

Bảng 14 buổi sáng — công cụ tự phân nhánh đo được

Cương lúc thức giấc là dấu hiệu hữu ích vì nó xảy ra ngoài tầm kiểm soát của lo âu: nó diễn ra trong giấc ngủ, khi tầng tâm lý gần như không tham gia. Nếu cột này vẫn đều đặn trong khi lúc gần gũi thì không, điều đó hướng mạnh về nhánh lo âu hơn là nhánh mạch máu hay nội tiết.

Cách đọc ở ngày 14. Từ 8 buổi C trở lên, cột 2 đạt 7 trở lên, mà cột 3 chỉ 5 trở xuống — bức tranh nghiêng về nhánh lo âu thành tích, và việc cần làm là hạ tầng tâm lý trước. Từ 4 buổi C trở xuống, hoặc cả cột 2 lẫn cột 3 đều 5 trở xuống — đặt lịch khám nam khoa trong vòng 2 tuần, đừng luyện tiếp rồi chờ.

Với nhánh lo âu, việc gỡ là một quá trình dài hơn bảng 14 ngày; phần luyện tập dài hạn cho nhánh này 9well đã viết riêng ở bài lo âu khi quan hệ: càng cố càng hỏng, gỡ sao.

Khi nào nên đi khám — và khám thì khám gì?

Tự xử lý là đủ khi: sự cố xảy ra dưới 4 trong 10 lần gần nhất, có lý do tình huống rõ ràng, cương lúc thức giấc vẫn đều, và không kèm triệu chứng toàn thân nào.

Nên để người có chuyên môn khám khi: tình trạng kéo dài quá 8 tuần liên tục; hoặc xảy ra ở từ 6 trong 10 lần gần nhất; hoặc cương lúc thức giấc giảm rõ; hoặc xuất hiện đột ngột ở người dưới 40 tuổi; hoặc kèm đau, cong dương vật khi cương, giảm ham muốn rõ, mệt kéo dài, tiểu đêm nhiều lần.

Khám thì thường khám gì. Một buổi khám nam khoa cơ bản thường gồm: hỏi bệnh sử tình dục và thuốc đang dùng, đo huyết áp và vòng bụng, khám bộ phận sinh dục, và xét nghiệm máu — đường huyết, mỡ máu, testosterone toàn phần lấy máu buổi sáng (thường trước 10 giờ, vì nồng độ thay đổi theo giờ trong ngày). Rối loạn cương ở người trẻ đôi khi là dấu hiệu sớm của vấn đề tim mạch hoặc chuyển hoá, nên phần xét nghiệm này không thừa.

Hỏi gì cho đáng buổi khám. Bốn câu nên hỏi: (1) kết quả của tôi nghiêng về nhánh mạch máu, nội tiết hay tâm lý? (2) nếu đo testosterone, có lấy máu lại lần hai vào buổi sáng khác để xác nhận không? (3) thuốc tôi đang uống có loại nào ảnh hưởng tới cương không? (4) nếu lần này chưa rõ, mốc nào thì nên quay lại?

Chờ kết quả bao lâu. Xét nghiệm máu cơ bản thường có trong ngày hoặc sau 1–2 ngày làm việc; nội tiết có thể lâu hơn. Nếu được kê điều chỉnh lối sống hoặc thuốc, mốc đánh giá lại hợp lý là sau 4–12 tuần, tuỳ hướng xử trí — đừng tự đánh giá lại sau vài ngày rồi kết luận không hiệu quả.

Mang theo bảng 14 buổi ở trên khi đi khám. Một bảng có số cụ thể giúp buổi khám đi nhanh hơn hẳn so với câu "dạo này em thấy yếu đi".

Bước tiếp theo

Nếu chưa rõ mình đang ở nhánh nào, hãy bắt đầu bằng bài tự chấm điểm — mất vài phút, cho ra một bức tranh có số để đối chiếu với các mốc ở trên.

Làm bài tự chấm điểm