Trang chủ · Thư viện · Chọn hướng điều trị
Hiếm muộn không rõ nguyên nhân: bước tiếp theo là gì
Tóm tắt nhanh
- "Không rõ nguyên nhân" là chẩn đoán loại trừ: sau khi khám đủ mà tinh dịch đồ, vòi trứng, buồng tử cung và rụng trứng đều bình thường. ASRM ước tính tới 30% cặp hiếm muộn thuộc nhóm này.
- Định nghĩa của ESHRE 2023: cố gắng đều đặn ít nhất 12 tháng, người vợ từ 40 tuổi trở xuống, không phát hiện bất thường ở cả hai.
- Bước chủ động đầu tiên là IUI kèm thuốc uống khoảng 3–4 chu kỳ; IVF là bước cuối, và từ 38 tuổi có thể cân nhắc sớm hơn.
- Gộp 7 nghiên cứu ngẫu nhiên, IVF cho 490 trẻ sinh sống trên 1.000 người so với 318 của IUI kèm kích trứng, nhưng độ tin cậy bằng chứng chỉ ở mức thấp.
Câu trả lời ngắn
Hiếm muộn không rõ nguyên nhân nghĩa là các xét nghiệm tiêu chuẩn đều bình thường, không có nghĩa là không có cách: bước tiếp theo là xem tiên lượng theo tuổi và thời gian đã chờ, rồi đi từ chờ có chủ đích, đến IUI kèm thuốc uống, đến IVF. Cả Hiệp hội Sinh sản và Phôi học châu Âu (ESHRE, 2023) và Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ (ASRM, 2020) đều đi theo thứ tự này, và đều nhấn mạnh rằng thứ tự cụ thể phải được cá nhân hóa theo từng cặp.
Hiếm muộn không rõ nguyên nhân nghĩa là gì?
Đây là chẩn đoán loại trừ. ESHRE định nghĩa đó là tình trạng có quan hệ đều đặn không dùng biện pháp tránh thai ít nhất 12 tháng, người vợ từ 40 tuổi trở xuống, và không phát hiện bất thường ở hệ sinh sản của cả hai. ASRM ghi rằng tới 30% cặp hiếm muộn nhận chẩn đoán này sau khi khám tiêu chuẩn. Một điều dễ hiểu lầm: "không rõ" không có nghĩa là bình thường hoàn toàn hay là lỗi của ai. Nó chỉ nói rằng các xét nghiệm hiện có chưa chỉ ra được nguyên nhân; ESHRE cũng thừa nhận với nhiều xét nghiệm và điều trị bổ trợ, bằng chứng còn rất hạn chế và chất lượng thấp.
Đã khám đủ chưa — trước khi gọi là "không rõ"?
Nhiều cặp được gọi là "không rõ" quá sớm. ESHRE nêu bộ khám tối thiểu: tinh dịch đồ ít nhất một lần ở nơi xét nghiệm có kiểm soát chất lượng, và nếu kết quả dưới ngưỡng thấp của WHO thì lặp lại sau 3 tháng; kiểm tra vòi trứng bằng chụp tử cung–vòi trứng hoặc siêu âm cản âm (ESHRE khuyến nghị mạnh các cách này hơn nội soi ổ bụng); và siêu âm đánh giá buồng tử cung. Ở người có chu kỳ đều, không cần xác nhận rụng trứng riêng, và không cần xét nghiệm dự trữ buồng trứng chỉ để tìm nguyên nhân. Nếu tinh dịch đồ theo chuẩn WHO bình thường, các xét nghiệm tinh trùng nâng cao không đem lại thêm giá trị.
Bảng số liệu: điều trị nào có bằng chứng gì?
| Lựa chọn | Điều đã biết | Nguồn |
|---|---|---|
| IUI chu kỳ tự nhiên so với chờ (580 cặp) | Sinh con sống 23% so với 17%, chưa có ý nghĩa thống kê | ASRM 2020 |
| IUI kèm clomiphene so với chờ (3 chu kỳ, 201 cặp) | Sinh con sống 31% so với 9% | ASRM 2020 |
| IVF so với IUI kèm kích trứng (7 nghiên cứu, 1.391 người) | 490 so với 318 trẻ sinh sống trên 1.000 người; độ tin cậy thấp | ESHRE 2023, Annex 8 |
| IVF ngay ở phụ nữ 38–42 tuổi, 2 chu kỳ | Sinh con sống 31,4% so với 15,7% (IUI kèm clomiphene) | ASRM 2020 |
| Bổ trợ: thuốc chống oxy hóa (cả hai), châm cứu, inositol | ESHRE: khả năng cao không khuyến nghị | ESHRE 2023 |
Nguồn: ASRM Practice Committee, Evidence-based treatments for couples with unexplained infertility (2020); ESHRE guideline: unexplained infertility (2023) và Annex 8 — bản tóm tắt bằng chứng. Các con số đến từ những nghiên cứu khác nhau, không cộng trực tiếp với nhau.
Bước tiếp theo là gì?
ESHRE đề xuất quyết định theo tiên lượng của từng cặp, tức là so sánh cơ hội có con khi tiếp tục chờ với cơ hội khi điều trị chủ động. Tiên lượng tốt (thường là còn trẻ, thời gian chờ chưa dài): tiếp tục thử tự nhiên có chủ đích. Tiên lượng kém hoặc chờ quá khoảng 6 tháng mà chưa có thai (theo bản tóm tắt hướng dẫn): chuyển sang bước chủ động. Bước đầu là IUI kèm kích trứng; ASRM khuyến nghị loại thuốc uống (clomiphene hoặc letrozole) khoảng 3–4 chu kỳ, và không khuyến nghị IUI chu kỳ tự nhiên hay thuốc tiêm liều thông thường vì tăng đa thai. IVF là bước cuối; ESHRE không khuyến nghị tiêm tinh trùng vào bào tương (ICSI) cho nhóm này nếu không có chỉ định riêng. Ở phụ nữ từ 38 tuổi, ASRM ghi nhận IVF ngay có thể cho tỷ lệ có thai cao hơn và thời gian ngắn hơn. Bài IUI và IVF khác nhau thế nào đi sâu vào so sánh hai hướng này.
Làm ngay hôm nay: kiểm tra xem hồ sơ của bạn đủ chưa
Vấn đề: "không rõ nguyên nhân" đôi khi chỉ vì thiếu một mục khám. Việc cần làm, có số đo:
- Đối chiếu 3 mục: đã có tinh dịch đồ chưa, đã kiểm tra vòi trứng chưa, đã siêu âm tử cung chưa. Thiếu mục nào, ghi lại để hỏi.
- Tính số tháng đã cố gắng và tuổi người vợ; ghi hai con số này lên đầu hồ sơ.
- Kiểm tra tinh dịch đồ có từ 2 lần không nếu lần đầu dưới ngưỡng; lần sau cách lần trước khoảng 3 tháng.
- Đo cân nặng và chiều cao của cả hai để tính BMI; ESHRE xem việc đánh giá BMI là thực hành tốt trong chuẩn bị mang thai.
Giữ chuyện này không thành gánh nặng giữa hai người cũng là một việc; bài nói chuyện với vợ về chuyện khó nói bên 9well có các bước luyện tập cụ thể. ESHRE cũng khuyến nghị hỗ trợ tâm lý khi cần.
Khi nào nên đi khám lại hoặc hỏi ý kiến thứ hai?
- Người vợ từ 38 tuổi và đã cố gắng 6 tháng mà chưa có thai.
- Đã được nói "không rõ nguyên nhân" nhưng chưa có đủ tinh dịch đồ, kiểm tra vòi trứng, siêu âm tử cung.
- Đã qua 3–4 chu kỳ IUI kèm thuốc uống mà chưa có thai.
- Kinh nguyệt rất không đều, đau bụng kinh dữ dội, hoặc từng bị viêm vùng chậu — những dấu hiệu có thể chỉ ra bệnh lý cần tìm kỹ hơn.
Khám thì khám gì nếu muốn đào sâu hơn?
Theo ESHRE, các xét nghiệm sau thường không cần nếu không có chỉ định riêng: thử sau giao hợp, sinh thiết nội mạc tử cung, xét nghiệm kháng thể tuyến giáp và tự miễn, xét nghiệm huyết khối, vitamin D hay prolactin. Nội soi ổ bụng chẩn đoán chỉ dành cho người có bất thường khi chụp tử cung–vòi trứng hoặc có yếu tố nguy cơ như viêm vùng chậu, từng chửa ngoài tử cung hoặc nghi lạc nội mạc tử cung. Bài khám hiếm muộn: hai người khám gì liệt kê bộ khám theo từng người.
Câu nên hỏi bác sĩ
- Chúng tôi đã làm đủ bộ khám tối thiểu chưa, còn thiếu mục nào?
- Với tuổi của vợ và thời gian đã chờ, tiên lượng của chúng tôi là tốt hay kém?
- Nên chờ thêm bao lâu, hay bắt đầu IUI ngay? Vì sao?
- Sau khi IUI vài chu kỳ không có thai, mốc nào thì chuyển sang IVF?
- Có xét nghiệm nào chúng tôi đang được đề nghị mà bằng chứng còn hạn chế không?
Đọc thêm trong hành trình hiếm muộn
Toàn bộ các chặng nằm ở trang hành trình hiếm muộn 5 chặng. Khi đã có kết quả xét nghiệm của hai người, bạn có thể đặt một buổi nói chuyện riêng tư 20 phút với bác sĩ. Đó không phải buổi khám: bác sĩ giải thích và nói rõ bước tiếp theo, không chẩn đoán và không kê đơn. Số liệu trong bài là kết quả nghiên cứu, không phải lời hứa về kết quả của từng cặp.
Câu hỏi thường gặp
Hiếm muộn không rõ nguyên nhân là gì?
Là chẩn đoán loại trừ: cố gắng đều đặn ít nhất 12 tháng, người vợ từ 40 tuổi trở xuống, và các xét nghiệm tiêu chuẩn của cả hai đều không phát hiện bất thường (ESHRE 2023). ASRM ước tính tới 30% cặp hiếm muộn thuộc nhóm này.
Không rõ nguyên nhân thì có điều trị được không?
Có các hướng điều trị dựa trên tiên lượng: chờ có chủ đích khi tiên lượng tốt, IUI kèm thuốc kích trứng đường uống khoảng 3 đến 4 chu kỳ, rồi IVF. Thứ tự cụ thể do bác sĩ điều trị quyết định theo tuổi và thời gian đã chờ.
Cần khám những gì trước khi kết luận không rõ nguyên nhân?
Theo ESHRE: ít nhất một lần tinh dịch đồ (lặp lại sau 3 tháng nếu dưới ngưỡng WHO), kiểm tra vòi trứng bằng chụp tử cung–vòi trứng hoặc siêu âm cản âm, và siêu âm đánh giá buồng tử cung.
IVF có tốt hơn IUI cho hiếm muộn không rõ nguyên nhân?
Gộp 7 nghiên cứu ngẫu nhiên (1.391 người), IVF cho 490 trẻ sinh sống trên 1.000 người so với 318 của IUI kèm kích trứng, nhưng độ tin cậy bằng chứng thấp. Từ 38 tuổi, ASRM ghi nhận IVF ngay có thể cho kết quả nhanh hơn.
Những xét nghiệm nào thường không cần làm?
ESHRE nêu thử sau giao hợp, sinh thiết nội mạc tử cung, kháng thể tuyến giáp và tự miễn, xét nghiệm huyết khối, vitamin D và prolactin là không cần nếu không có chỉ định riêng.
Nguồn được dẫn trong bài
- ESHRE — Evidence-based guideline: unexplained infertility. Human Reproduction 2023 (doi:10.1093/humrep/dead150), trang hướng dẫn
- ESHRE — Unexplained infertility, Annex 8: Summary of evidence
- ASRM Practice Committee — Evidence-based treatments for couples with unexplained infertility: a guideline. Fertility and Sterility 2020
- European Medical Journal — Guidelines on Unexplained Infertility (tóm tắt hướng dẫn ESHRE 2023)
Nội dung này mang tính giáo dục, không thay thế thăm khám. 9well không phải cơ sở khám chữa bệnh, không bán thuốc và không nhận tài trợ từ hãng dược hay đơn vị bán thực phẩm chức năng.