Trang chủ · Thư viện · Sinh sản nam

Chuẩn bị mang thai: ba tháng trước làm được những gì

Câu trả lời ngắn

Chuẩn bị mang thai nên bắt đầu khoảng ba tháng trước ngày hai bạn định "thả", và việc đầu tiên không phải mua vitamin mà là một lần khám tiền thai cho cả hai người. Lý do nằm ở sinh học: một đợt tinh trùng mới mất khoảng 3 tháng để sản xuất và trưởng thành, acid folic cần có mặt trong cơ thể người mẹ ít nhất 1 tháng trước khi thụ thai, và vắc-xin sống như sởi–quai bị–rubella hay thủy đậu cần tiêm xong rồi chờ 1 tháng. Ba mốc đó không thể rút ngắn bằng ý chí hay bằng một liều thuốc bổ. Bắt đầu sớm ba tháng là đủ để cả ba mốc kịp hoàn thành trước ngày bạn muốn.

Sai. Câu "chuẩn bị là việc của vợ" sai ngay ở con số: theo AUA và ASRM, yếu tố nam giới là nguyên nhân đơn độc ở khoảng 20% cặp hiếm muộn và góp phần ở 30–40% — nghĩa là người chồng có liên quan trong khoảng một nửa số ca. Ba tháng chuẩn bị là ba tháng của hai người.

Vì sao lại là ba tháng, không phải ba tuần

Phần lớn các việc trong danh sách chuẩn bị mang thai có một thời gian trễ giữa lúc bạn làm và lúc nó có tác dụng. Hiểu từng độ trễ là hiểu vì sao bắt đầu muộn thì công sức bỏ ra chưa kịp hiện lên kết quả.

Độ trễ của tinh trùng. Tinh trùng không phải thứ có sẵn trong kho. Theo Mayo Clinic, một tế bào tinh trùng cần khoảng 74 ngày để hình thành trong tinh hoàn, cộng thêm thời gian trưởng thành khi đi qua mào tinh — tổng cộng xấp xỉ 2,5–3 tháng. Nghĩa là tinh trùng xuất hiện trong tháng hai bạn bắt đầu "thả" được sản xuất từ ba tháng trước đó. Nếu người chồng bỏ thuốc lá, ngừng đặt laptop lên đùi hay ngừng ngâm nước nóng từ tuần này, đợt tinh trùng đang chạy dở trong tinh hoàn vẫn chịu ảnh hưởng của thói quen cũ. Đợt sạch đầu tiên chỉ hoàn thành sau khoảng ba tháng.

Cơ chế phía sau là nhiệt độ. Tinh hoàn nằm ngoài cơ thể vì tinh trùng cần một môi trường thấp hơn thân nhiệt để trưởng thành tốt. Mọi thứ làm nóng vùng bìu — laptop trên đùi, ngồi liên tục nhiều giờ, bồn nước nóng, xông hơi, quần bó — đều can thiệp vào đợt sản xuất đang diễn ra. WHO và Mayo Clinic xếp nhóm này cùng với thuốc lá, rượu bia nhiều, thừa cân và căng thẳng kéo dài vào danh sách các yếu tố làm giảm chất lượng tinh trùng.

Độ trễ của acid folic. Ống thần kinh của thai nhi khép lại trong những tuần đầu, thường trước khi người mẹ biết mình có thai. Đó là lý do CDC và ACOG khuyến nghị phụ nữ dự định mang thai bắt đầu bổ sung acid folic ít nhất 1 tháng trước khi thụ thai, với mức khuyến nghị chung là 400 microgam mỗi ngày. Bài này chỉ dẫn lại khuyến nghị của tổ chức — liều cụ thể cho từng người, đặc biệt nếu từng có thai bị dị tật ống thần kinh hay đang dùng thuốc chống động kinh, là việc của bác sĩ.

Độ trễ của vắc-xin. Một số vắc-xin là vắc-xin sống giảm độc lực — sởi–quai bị–rubella và thủy đậu — và CDC khuyến cáo chờ 1 tháng sau khi tiêm rồi mới mang thai. Rubella trong thai kỳ có thể gây dị tật nặng cho thai, nên kiểm tra miễn dịch rubella và tiêm bù nếu chưa có là việc nằm ở đầu danh sách. Viêm gan B cũng nên được kiểm tra và tiêm nếu chưa có kháng thể. Những mũi đó cần vài tuần để kịp, và đó là lý do nó nằm ở tháng đầu tiên, không phải tháng cuối.

Khám tiền thai: hai người khám gì, và vì sao phải đi trước khi đổi lối sống

Thứ tự hợp lý là khám trước, sửa sau. Nếu bạn đổi lối sống ba tháng rồi mới đi khám, bạn vừa mất ba tháng không biết mình có đang sửa đúng chỗ không. Theo tài liệu dành cho người bệnh của ACOG, một buổi khám trước khi mang thai thường gồm bệnh sử của cả hai, các thuốc đang dùng, tiền sử gia đình, tình trạng tiêm chủng, và một số xét nghiệm cơ bản.

Phía người vợ: kiểm tra miễn dịch rubella và viêm gan B; đường huyết và huyết áp; các thuốc đang dùng có cần đổi trước khi mang thai hay không (một số thuốc trị mụn, thuốc huyết áp và thuốc chống động kinh cần được xem lại); và sàng lọc người mang gen tan máu bẩm sinh (thalassemia). Điểm cuối cùng đáng nói riêng vì ở Việt Nam, Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương ước tính hơn 13% dân số mang gen bệnh này; hai người cùng mang gen mà không biết là tình huống xét nghiệm trước khi mang thai được sinh ra để tránh.

Phía người chồng: bệnh sử về tinh hoàn ẩn, quai bị sau tuổi dậy thì, chấn thương vùng kín, giãn tĩnh mạch thừng tinh; các thuốc đang dùng; và nếu đang dùng hoặc định dùng testosterone từ bên ngoài, phải nói ra ngay. Testosterone bổ sung làm giảm sản xuất tinh trùng của chính cơ thể, đôi khi tới mức vô sinh tạm thời — nhiều người dùng với mục đích "khỏe hơn" mà không biết nó đi ngược hẳn với việc mong con. Xét nghiệm tinh dịch đồ ở giai đoạn chuẩn bị không bắt buộc với mọi người, nhưng nếu có tiền sử kể trên thì nên làm sớm, vì nó rẻ, nhanh và ít xâm lấn hơn hầu hết thăm khám phía nữ.

Nếu hai bạn đã cố gắng quá 12 tháng chưa có tin, bài này không còn là bài dành cho bạn — bài khám hiếm muộn: hai người khám gì, theo thứ tự nào mới là nơi cần đọc.

Vitamin và kẽm có làm tinh trùng khỏe lên không

Câu hỏi "chuẩn bị mang thai nên uống thuốc bổ gì" là câu nhiều người gõ nhất trong cụm này, và câu trả lời trung thực là: vi chất sửa chỗ đang thiếu, không kích vượt ngưỡng. Kẽm và vitamin D là hai vi chất được ghi nhận có liên quan tới nồng độ testosterone và chất lượng tinh trùng; người thiếu hụt khi được bổ sung về mức đủ thường cải thiện chỉ số, nhưng người vốn đã đủ uống thêm hầu như không tăng thêm. Vì vậy câu hỏi đúng không phải "uống gì", mà là "tôi đang thiếu gì, và đo bằng cách nào" — và đó lại là một lý do nữa để khám trước khi mua.

Với người chồng, nguồn kẽm quen thuộc trong bữa ăn Việt là hàu, nghêu, thịt bò, hạt bí; vitamin D đến từ nắng sáng 10–15 phút, cá béo và lòng đỏ trứng. Một tuần có 2–3 bữa hải sản có vỏ và 2 bữa cá béo là đã đi được xa hơn nhiều viên uống. Điều cần tránh là viên "tăng cường sinh lý" không rõ nguồn gốc — bài tinh trùng yếu có thai được không nói kỹ vì sao nhóm này có thể đi ngược mục tiêu.

Giấc ngủ và rượu bia: hai thứ kéo cả hai người xuống cùng lúc

Hai yếu tố này nằm chung một mục vì chúng tác động lên cả hai người, và vì chúng có số để kể. Testosterone không tiết ra đều suốt 24 giờ mà theo nhịp ngày–đêm, phần lớn được tạo ra gắn với các chu kỳ ngủ sâu và ngủ mơ trong đêm. Một nghiên cứu của Đại học Chicago đăng trên JAMA năm 2011 cho nhóm nam trẻ khỏe mạnh ngủ dưới 5 giờ mỗi đêm trong một tuần: testosterone ban ngày giảm khoảng 10–15%, tương đương mức suy giảm tự nhiên của 10–15 năm tuổi tác. Một nghiên cứu khác tại Đại học Nam Đan Mạch năm 2013 ghi nhận nam giới ngủ kém có mật độ và khả năng vận động của tinh trùng thấp hơn nhóm ngủ tốt. Phía người vợ, thiếu ngủ kéo dài làm rối nhịp nội tiết và chu kỳ — và quan trọng không kém, làm giảm năng lượng cho mọi thay đổi còn lại.

Rượu bia ở nam giới làm gan bận giải độc, giảm sản xuất testosterone và tăng estrogen; chầu nhậu lặp lại hằng tuần là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất ở nam Việt. Ở nữ giới, không có mức rượu nào được coi là an toàn trong thai kỳ, và vì bạn sẽ không biết chính xác ngày thụ thai, CDC khuyến cáo ngừng rượu từ lúc bắt đầu cố gắng. Thuốc lá thì không có gì để bàn: cả hai người bỏ, và bỏ ngay từ tháng đầu để đợt tinh trùng sạch kịp hoàn thành.

Vì sao "canh đúng ngày" không phải việc nên đặt lên đầu

Nhiều cặp đôi bắt đầu hành trình bằng một ứng dụng tính ngày rụng trứng và một cái lịch. Có hai vấn đề. Thứ nhất, hiểu đúng cửa sổ thụ thai là việc có ích, và bài cách tính ngày rụng trứng: bốn cách, cách nào đáng tin đã so sánh từng phương pháp — bài này không lặp lại. Thứ hai, và quan trọng hơn: khi chuyện gần gũi bị gắn vào một ngày và một mục tiêu, nó đổi bản chất. Phản ứng tình dục được điều phối bởi hai hệ thống trong hệ thần kinh — một hệ kích thích đóng vai chân ga, một hệ ức chế đóng vai chân phanh, theo mô hình kiểm soát kép của Bancroft và Janssen. Áp lực "phải làm cho được tối nay" là một chân phanh rất mạnh. Một cặp đôi khỏe mạnh vẫn có thể thấy chuyện đó khó hơn hẳn chỉ vì cái lịch.

Theo AUA/ASRM, khoảng 85% cặp đôi khỏe mạnh thụ thai trong vòng 12 tháng quan hệ đều đặn — tức là nhịp đều 2–3 lần mỗi tuần đã bao phủ cửa sổ thụ thai của hầu hết chu kỳ mà không cần tính toán. Ba tháng chuẩn bị là lúc giữ cho chuyện gần gũi vẫn là điều hai người muốn, trước khi nó có nguy cơ thành nhiệm vụ.

Khi nào tự chuẩn bị là đủ, khi nào cần người khám sớm hơn

Khi nào tự chuẩn bị là đủ. Hai bạn đều dưới 35, không có bệnh mạn tính đang điều trị, chu kỳ của người vợ đều, người chồng không có tiền sử tinh hoàn ẩn, quai bị sau dậy thì hay chấn thương vùng kín, và cả hai chưa từng dùng testosterone hay thuốc nội tiết. Khi đó lộ trình 12 tuần ở dưới cộng với một lần khám tiền thai là đủ, và mốc đi khám hiếm muộn vẫn là 12 tháng.

Khi nào cần người khám sớm hơn, không chờ hết ba tháng:

• Người vợ từ 35 tuổi trở lên — mốc đánh giá hiếm muộn rút xuống 6 tháng, nên khám tiền thai nên làm ngay.
• Chu kỳ kinh không đều, mất kinh nhiều tháng, hoặc đau bụng kinh dữ dội kéo dài.
• Người chồng có tiền sử tinh hoàn ẩn, quai bị sau dậy thì, giãn tĩnh mạch thừng tinh, hoặc đang dùng testosterone.
• Một trong hai đang điều trị bệnh mạn tính (tuyến giáp, tiểu đường, động kinh, huyết áp) — thuốc có thể cần đổi trước khi mang thai.
• Gia đình có người mắc tan máu bẩm sinh hoặc bệnh di truyền đã biết.
• Đã từng sảy thai từ hai lần trở lên.

Khám thì khám gì, hỏi gì, chờ bao lâu. Khám tiền thai là bệnh sử, khám tổng quát và xét nghiệm máu cơ bản cho cả hai; kết quả xét nghiệm máu thường có trong 1–3 ngày, miễn dịch rubella và viêm gan B cũng nằm trong cùng lần lấy máu. Mang theo đúng ba câu: thuốc nào tôi đang dùng cần đổi trước khi mang thai; tôi có cần tiêm mũi nào trước và phải chờ bao lâu; và với tiền sử của chúng tôi, mốc nào thì nên quay lại nếu chưa có tin. Ba câu đó đủ để buổi khám kết thúc bằng một kế hoạch thay vì một danh sách lo lắng.

Làm ngay hôm nay: lịch 12 tuần của hai người

Lịch dưới đây được xây trên một kỷ luật duy nhất: mỗi tháng đổi đúng một việc, mỗi Chủ nhật mỗi người ghi đúng một con số. Lý do là đợt sinh tinh dài ba tháng và cơ thể thay đổi theo tuần, nên việc đổi mười thứ cùng lúc chỉ cho bạn mười thứ không đo được.

Tháng 1 — nhiệt và acid folic. Người chồng đếm số buổi trong tuần còn đặt laptop lên đùi, ngâm nước nóng hoặc xông hơi quá 15 phút; mục tiêu về 0 trong 2 tuần, và giữ ở 0. Người vợ bắt đầu acid folic theo mức bác sĩ hoặc dược sĩ chỉ dẫn và ghi số ngày không quên mỗi tuần — mục tiêu 7/7. Cả hai đặt lịch khám tiền thai trong tháng này, trước khi đổi tiếp.

Tháng 2 — giấc ngủ và rượu bia. Cả hai đi ngủ trước 23h và đủ 7 giờ; mỗi Chủ nhật ghi số đêm đạt trong tuần, mục tiêu từ 5/7 trở lên. Người chồng giảm số buổi rượu bia xuống còn một nửa so với tháng 1 và ghi số buổi; thuốc lá về 0 ngay từ ngày đầu tháng. Việc tháng 1 giữ nguyên, không bỏ.

Tháng 3 — giữ nhịp và đo. Giữ nguyên hai việc trên. Nhịp gần gũi 2–3 lần mỗi tuần, không canh ngày, không đặt mục tiêu "tháng này phải được". Cuối tháng 3, hai bạn có 12 Chủ nhật với 12 con số mỗi người: nếu tháng 3 tốt hơn tháng 1 ở từng cột, lộ trình đang đúng hướng; cột nào đi ngang suốt 12 tuần thì đó là thứ cần hỏi bác sĩ, không phải thứ cần cố thêm. Nếu người chồng làm tinh dịch đồ, làm vào cuối tháng 3 — đo sớm hơn là đo đợt tinh trùng cũ.

Đây là phép đo để biết mình đang ở đâu, không phải cam kết có thai. Mọi mốc về thuốc và vắc-xin trong bài là khuyến nghị của tổ chức, cần được bác sĩ xác nhận cho từng người.

Đọc thêm trong cùng cụm

Bức tranh lớn của cả hành trình nằm ở bài hiếm muộn ở cặp đôi: bản đồ toàn cảnh cho hai người. Nếu chuyện gần gũi đã bắt đầu giống một nhiệm vụ, bài ham muốn không phải công tắc: mô hình ga và phanh giải thích vì sao.

Nếu hai bạn muốn mang bảng 12 con số và ba câu hỏi ra trao đổi với một người có chuyên môn trước khi đi khám, bạn có thể đặt một buổi nói chuyện riêng tư với bác sĩ nam khoa. Đó không phải buổi khám: bác sĩ giải thích cơ chế và nói rõ khi nào cần đi khám, không chẩn đoán và không kê đơn cho bạn.