Trang chủ · Thư viện · Cơ thể và sinh lý nam
5 rối loạn sinh lý nam: cái nào là cái nào, khám khi nào
Tóm tắt nhanh
- Năm rối loạn sinh lý nam thường gặp hay bị gọi lẫn vào nhau vì cùng được kể bằng một câu — "dạo này kém" — nhưng hướng xử lý khác hẳn nhau.
- Bốn trục phân biệt: thời gian (từ nhỏ hay mới có) · tính liên tục (mọi lần hay vài lần) · đau và hình dạng · ham muốn hay vận hành.
- Chỉ một trong năm cái tính theo giờ: cương đau liên tục quá 4 giờ. Bốn cái còn lại có ngưỡng riêng tính theo tháng, xem bảng cuối bài.
Năm rối loạn, bốn trục để phân biệt
Năm rối loạn sinh lý nam thường gặp nhất là khó cương, xuất tinh sớm, cương đau kéo dài, dương vật cong bất thường và giảm ham muốn. Chúng hay bị gọi lẫn vào nhau vì cùng được kể bằng một câu — "dạo này kém" — nhưng hướng xử lý thì khác hẳn. Bài này đi theo việc đầu tiên một bác sĩ nam khoa làm: phân biệt chúng với nhau, trước khi đặt tên cho bất cứ cái gì.
Một con số để bỏ cảm giác chỉ mình mình thế này trước khi đọc tiếp: khảo sát Massachusetts Male Aging Study trên hơn 1.200 nam giới 40–70 tuổi ghi nhận 52% có mức độ rối loạn cương nào đó, từ nhẹ đến hoàn toàn. Quá nửa nhóm tuổi ấy đã đi qua chuyện này; nó phổ biến hơn hẳn mức mà các cuộc trò chuyện thường ngày để lộ ra.
Bốn trục trên quyết định gần hết. Hai trục đầu tách thực thể khỏi hoàn cảnh. Trục thứ ba tách nhóm cần đi sớm khỏi nhóm có thể theo dõi. Trục thứ tư tách giảm ham muốn — vốn là chuyện của nội tiết, thuốc và tâm trạng — khỏi các rối loạn vận hành.
Khó cương: phân biệt mạch máu với hoàn cảnh
Dấu hiệu phân hướng rõ nhất là cương buổi sáng và cương khi một mình. Nếu hai thứ đó còn, bộ máy mạch máu và thần kinh còn làm được việc, và phần cần xử lý nằm ở lo lắng, giấc ngủ, rượu, mối quan hệ. Nếu mất hẳn ở mọi tình huống và đến dần trong nhiều tháng, khả năng nguyên nhân thực thể cao hơn.
Khi nào nên đi khám: trên 6 tháng mà không có khoảng nào bình thường; hoặc mất cả cương buổi sáng; hoặc có tiểu đường, huyết áp, mỡ máu; hoặc vừa đổi thuốc mới. Khó cương xuất hiện sớm có thể là dấu hiệu mạch máu đi trước các biểu hiện tim mạch khác, nên khám đúng lúc là việc có lợi vượt ra ngoài chuyện giường ngủ. Nếu cả ba điều ngược lại cùng đúng — dưới 6 tháng, không liên tục, không đau — thì theo dõi 8 tuần bằng một con số rồi xét lại là hợp lý.
Xuất tinh sớm: nguyên phát hay thứ phát
Đây là câu hỏi đầu tiên, vì nó đổi cả thứ tự xử lý. Nguyên phát — như vậy từ những lần đầu tiên, với mọi bạn đời — thiên về cơ chế phản xạ, và phần luyện tập có vai trò lớn. Thứ phát — từng có giai đoạn bình thường rồi mới đổi — thường có một nguyên nhân nền: khó cương mới xuất hiện (nhiều người vô thức xuất tinh nhanh để kịp trước khi mất cương), viêm vùng tiền liệt tuyến, thuốc mới, hoặc tuyến giáp.
Khi nào nên đi khám: thuộc nhóm thứ phát; hoặc kèm đau khi xuất tinh; hoặc đi cùng khó cương mới xuất hiện; hoặc đã luyện đúng cách nhiều tháng mà không nhích. Lưu ý một điều hay làm người đi khám bất ngờ: không có xét nghiệm nào xác định chẩn đoán xuất tinh sớm — chẩn đoán dựa trên hỏi bệnh, nên có thể không ai cho đi lấy máu.
Cương đau kéo dài: cái duy nhất tính theo giờ
Trong năm rối loạn, đây là cái duy nhất không có ngưỡng chờ. Cương liên tục quá 4 giờ, đặc biệt khi kèm đau, là tình huống cần đến cơ sở y tế ngay trong vài giờ: máu ứ lâu trong thể hang làm thiếu oxy tại chỗ, và khả năng hồi phục giảm dần theo từng giờ. Không chờ tới sáng, không chờ hết đau, không thử xử lý tại nhà.
Nó khác hẳn khó cương ở chỗ cơ chế ngược nhau: khó cương là máu không vào đủ, cương đau kéo dài là máu không ra được. Vì vậy đừng suy từ bài về khó cương sang tình huống này.
Dương vật cong mới xuất hiện: đang viêm hay đã ổn định
Cong nhẹ có từ trước, không đau, không đổi theo thời gian thì thường là đặc điểm cơ thể, không phải bệnh. Điều đáng để ý là cong mới xuất hiện, nhất là khi sờ thấy một cục chai dưới da hoặc có đau khi cương.
Mốc phân biệt trên lâm sàng là giai đoạn: thời kỳ đầu thường có đau và độ cong còn đổi; sau đó độ cong ổn định lại và hết đau. Hai giai đoạn này được xử lý khác nhau, nên thời điểm đi khám có giá trị riêng — đi khi còn đang đổi khác với đi khi đã ổn định nhiều năm.
Khi nào nên đi khám: độ cong mới xuất hiện hoặc đang tăng; sờ thấy cục chai; đau khi cương; hoặc độ cong đã gây khó khăn thực tế khi quan hệ. Siêu âm có thể được chỉ định để đo mảng xơ.
Giảm ham muốn: hormone chỉ là một trong bốn nguyên nhân
Đây là rối loạn hay bị quy sai nhất. "Giảm ham muốn" được mặc định là thiếu testosterone, nhưng trên thực tế có bốn nhóm nguyên nhân đứng cạnh nhau: nội tiết, thuốc đang dùng, tâm trạng và giấc ngủ, và chất lượng mối quan hệ. Trục phân biệt ở đây là câu hỏi thứ tư trong sơ đồ đầu bài: không muốn, hay vẫn muốn mà cơ thể không theo. Vế sau không phải giảm ham muốn.
Khi nào nên đi khám: giảm ham muốn kéo dài trên 6 tháng; hoặc kèm mệt mỏi, giảm khối cơ, rụng tóc; hoặc xuất hiện sau khi dùng một thuốc mới. Nhóm xét nghiệm thường gặp là testosterone toàn phần lấy vào buổi sáng — nồng độ dao động theo giờ nên lấy buổi chiều dễ đọc sai — kèm đường huyết và mỡ máu. Một kết quả thấp duy nhất chưa đủ kết luận; thông thường phải lấy lại lần hai cùng một vài chỉ số khác trước khi quyết định bất cứ điều gì.
Năm rối loạn — câu hỏi phân biệt và ngưỡng đi khám
| Rối loạn | Câu hỏi phân biệt | Ngưỡng nên đi khám |
|---|---|---|
| Khó cương | Buổi sáng và khi một mình còn cương không? | Trên 6 tháng không có khoảng bình thường, hoặc mất cả cương buổi sáng |
| Xuất tinh sớm | Từ những lần đầu tiên, hay mới xuất hiện? | Nhóm thứ phát, hoặc kèm đau, hoặc kèm khó cương mới có |
| Cương đau kéo dài | Đã bao nhiêu giờ, có đau không? | Quá 4 giờ — đến cơ sở y tế ngay trong vài giờ |
| Dương vật cong | Cong có mới xuất hiện, có cục chai không? | Cong mới xuất hiện hoặc đang tăng, hoặc đau khi cương |
| Giảm ham muốn | Không muốn, hay muốn mà cơ thể không theo? | Trên 6 tháng, hoặc kèm mệt mỏi, giảm khối cơ, rụng tóc |
Ngưỡng tổng hợp từ hướng dẫn của Hiệp hội Tiết niệu châu Âu (EAU) và Hiệp hội Y học Tình dục Quốc tế (ISSM), dẫn ở cuối bài. Bảng dùng để quyết định có đi khám hay không, không dùng để tự chẩn đoán.
Bước tiếp theo, tuỳ nhóm của bạn
Nếu đã nhận ra mình thuộc nhóm nào, việc tiếp theo chỉ còn một trong ba:
- Có dấu hiệu cần đi sớm — xem danh sách đầy đủ và mức khẩn tương ứng trong bài 5 dấu hiệu nên dừng luyện tập và đi khám, rồi đặt một buổi 20 phút với bác sĩ nam khoa.
- Chưa rõ mình ở mức nào — làm bảng tự chấm 6 câu để có một con số mang theo, thay cho câu "dạo này kém", và để so lại sau 8 tuần.
- Đủ điều kiện theo dõi trước (dưới 6 tháng, không liên tục, không đau) — ngủ đủ 7–8 tiếng trong 4 tuần liền, vận động 30 phút × 4 buổi/tuần, giảm rượu, rà lại danh sách thuốc cùng bác sĩ đã kê, và ghi một con số thang 1–10 mỗi tuần. Sau 8 tuần không nhích được 2 bậc thì việc tiếp theo là đặt buổi khám, không phải đổi bài tập.
Phần luyện tập là phần dài nhất và dễ bỏ giữa đường nhất, vì nó không cho kết quả theo ngày. Mốc thực tế cho các bài sàn chậu và bài điều hoà phản xạ tính theo tuần chứ không theo buổi — 9well có bài riêng về bao lâu luyện tập sinh lý mới có kết quả với các mốc đo được, dùng để đặt kỳ vọng trước khi bắt đầu.
Câu hỏi thường gặp
Năm rối loạn này có thể cùng xuất hiện ở một người không?
Có, và khá thường. Khó cương và xuất tinh sớm hay đi cùng nhau: nhiều người vô thức xuất tinh nhanh để kịp trước khi mất cương, nên cái sau che mất cái trước. Giảm ham muốn cũng có thể là hệ quả chứ không phải nguyên nhân. Đây là lý do buổi khám bắt đầu bằng hỏi bệnh theo bốn trục, không bắt đầu bằng gọi tên bệnh.
Làm sao tự phân biệt khó cương do thực thể và do hoàn cảnh?
Dấu hiệu phân hướng rõ nhất là cương buổi sáng và cương khi một mình. Nếu hai thứ đó còn thì phần cần xử lý nghiêng về lo lắng, giấc ngủ, rượu và mối quan hệ. Nếu mất hẳn ở mọi tình huống và đến dần trong nhiều tháng thì nghiêng về thực thể. Đây là phân hướng để biết nên đi khám hay theo dõi, không phải chẩn đoán.
Cương kéo dài bao lâu thì phải đi ngay?
Quá 4 giờ, đặc biệt khi kèm đau. Khả năng hồi phục giảm dần theo từng giờ ứ máu, nên đây là tình huống tính theo giờ chứ không theo ngày. Không chờ tới sáng, không chờ hết đau.
Dương vật hơi cong có phải bệnh không?
Cong nhẹ có từ trước, không đau và không đổi theo thời gian thường là đặc điểm cơ thể. Điều đáng khám là độ cong mới xuất hiện hoặc đang tăng, sờ thấy cục chai dưới da, đau khi cương, hoặc độ cong gây khó khăn thực tế khi quan hệ.
Giảm ham muốn có phải cứ xét nghiệm testosterone là ra?
Không. Nội tiết chỉ là một trong bốn nhóm nguyên nhân, cạnh thuốc đang dùng, tâm trạng và giấc ngủ, và chất lượng mối quan hệ. Nếu có xét nghiệm thì testosterone toàn phần phải lấy vào buổi sáng, và một kết quả thấp duy nhất chưa đủ để kết luận.
Nguồn được dẫn trong bài
- EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health (Hiệp hội Tiết niệu châu Âu) — khai thác bệnh sử theo thời gian khởi phát và tính liên tục là bước đầu khi đánh giá rối loạn cương; priapism thiếu máu cục bộ kéo dài cần can thiệp sớm
- Feldman HA và cộng sự. Impotence and its medical and psychosocial correlates: results of the Massachusetts Male Aging Study. J Urol 1994 — 52% nam giới 40–70 tuổi có mức độ rối loạn cương nào đó
- ISSM guidelines for the diagnosis and treatment of premature ejaculation (Hiệp hội Y học Tình dục Quốc tế) — phân biệt xuất tinh sớm nguyên phát và thứ phát; chẩn đoán dựa trên bệnh sử, không dựa trên xét nghiệm
Nội dung này mang tính giáo dục, không thay thế thăm khám. 9well không phải cơ sở khám chữa bệnh, không bán thuốc và không nhận tài trợ từ hãng dược hay đơn vị bán thực phẩm chức năng.