Trang chủ · Thư viện · Khoái cảm nữ

Đau khi quan hệ sau sinh: ba cơ chế, ba cách xử lý

Câu trả lời ngắn

Đau khi quan hệ sau sinh thường do ba cơ chế rất khác nhau, nên không có một cách xử lý dùng chung được. Nếu đau rát ở cửa mình và xuất hiện ngay từ lần đầu quay lại, nguyên nhân thường là nội tiết thấp trong giai đoạn cho con bú cộng với sẹo ở tầng sinh môn. Nếu đau sâu bên trong, cấn và tức khi vào sâu, hoặc mới xuất hiện sau nhiều tháng không đau, nguyên nhân thường nằm ở sàn chậu quá căng và vòng lặp đau — và đây là nhóm nên đi khám sớm.

Câu "sau sinh đau là bình thường, chịu đi rồi quen" đúng ở nửa đầu và sai nghiêm trọng ở nửa sau. Phổ biến thì đúng. Nhưng chịu đựng chính là thứ làm nó dai dẳng, vì đau một lần làm não ghi nhớ và dựng sẵn một chân phanh cho lần sau.

Hai điều đáng chú ý trong bảng trên. Thứ nhất, con số ở mốc 2–6 tháng (43%) không thấp hơn mốc 2 tháng (42%). Nghĩa là "cứ chờ thêm vài tuần" không phải một kế hoạch. Thứ hai, ở mốc 6–12 tháng vẫn còn 22% — hơn một trong năm người. Thời gian giúp, nhưng thời gian một mình không chữa.

Ba cơ chế, không phải một chuyện

Để hiểu vì sao đau, cần biết chuyện gì phải xảy ra trong cơ thể trước khi thâm nhập. Hưng phấn ở nữ là một chuỗi có trình tự, và mỗi bước cần thời gian.

Bước đầu là sung huyết: máu dồn về vùng sinh dục nhiều hơn máu chảy đi, khiến mô căng lên và nhạy hơn. Bước hai là thấm thành âm đạo — và đây là chỗ hay bị hiểu sai nhất. Bôi trơn không "tiết ra từ một cái tuyến" như nước bọt; chính áp lực mạch máu tăng lên ở bước một mới đẩy huyết tương rịn xuyên qua thành âm đạo, đọng lại thành lớp dịch trơn. Bước ba là dựng lều: hai phần ba trong của ống âm đạo giãn rộng và kéo dài ra, tử cung được kéo nhích lên.

Ba cơ chế gây đau sau sinh tấn công vào ba chỗ khác nhau của chuỗi này.

Cơ chế 1 — Nội tiết thấp khi cho con bú

Vì thấm thành âm đạo phụ thuộc vào lưu lượng máu và estrogen, giai đoạn cho con bú là giai đoạn estrogen ở mức thấp. Hệ quả rất cơ học: bước hai của chuỗi bị hụt, mô niêm mạc mỏng và kém đàn hồi hơn, và cùng một mức hưng phấn tâm lý vẫn cho ra ít dịch trơn hơn trước. Tài liệu của NHS nói thẳng điều này và khuyên dùng gel gốc nước, đặc biệt với người đang cho con bú. Đây cũng là cơ chế dễ xử lý nhất trong ba cơ chế — và là lý do gel bôi trơn trong giai đoạn này không phải dấu hiệu "có gì đó sai" mà là một công cụ hợp lý. Nếu bạn chưa rõ chọn loại nào, bài cách chọn gel bôi trơn đi vào phần đọc nhãn.

Cơ chế 2 — Sẹo tầng sinh môn hoặc vết mổ

Vết rạch hay vết rách ở tầng sinh môn lành lại thành mô sẹo, và mô sẹo không đàn hồi như mô cũ. Dấu hiệu nhận ra cơ chế này khá đặc trưng: đau đúng một điểm, buốt hoặc nhói khi chạm vào điểm đó, và bạn thường có thể chỉ được chỗ nào đau. Khác với hai cơ chế kia, đau kiểu này không lan và không mơ hồ. Đây là nhóm có hướng xử lý rõ ràng ở phòng chuyên môn, nên không nên tự loay hoay.

Cơ chế 3 — Sàn chậu quá căng

Đây là cơ chế bị bỏ qua nhiều nhất, và cũng là cơ chế dễ làm sai nhất. Sau sinh, nhóm cơ sàn chậu có thể rơi vào trạng thái luôn co nhẹ — nằm sẵn gần ngưỡng, không bao giờ thả hẳn. Lời khuyên quen tai "sau sinh thì tập Kegel" lúc này đi ngược hướng: siết thêm một nhóm cơ đang căng quá mức là đạp ga chứ không phải đạp phanh. Dấu hiệu của cơ chế này là đau sâu, cấn và tức khi vào sâu, và thường không dịu theo thời gian. Bài sàn chậu quá căng — vì sao càng siết càng tệ nói riêng về cơ chế này.

Vòng lặp đau: vì sao một lần đau làm lần sau đau hơn

Có một cơ chế thứ tư không gây đau lần đầu nhưng giữ cho đau không dứt. Theo mô hình kiểm soát kép của Bancroft và Janssen, hưng phấn là kết quả của một "chân ga" và một "chân phanh" hoạt động cùng lúc. Đau một lần khiến não ghi nhớ, và ở lần sau chân phanh được đạp sớm hơn — trước cả khi có chuyện gì xảy ra.

Chân phanh đạp sớm nghĩa là sung huyết yếu, thấm thành ít, lều chưa dựng. Và vào khi lều chưa dựng thì đau. Vòng lặp đóng lại: đau → lo trước → khó hưng phấn → càng đau. Đây là lý do "chịu đi rồi quen" là lời khuyên tệ nhất có thể đưa ra: mỗi lần chịu đựng là một lần nữa dạy hệ thần kinh rằng gần gũi đi kèm đau.

Nó cũng giải thích một chuyện hay làm người ta hoang mang: cơ thể có thể ướt mà vẫn đau, và cũng có thể không ướt dù vẫn muốn. Độ ướt là một phản xạ bảo vệ mô, không phải thước đo ham muốn, và không phải bằng chứng là cơ thể đã sẵn sàng.

Hai câu tự xếp thể trước khi làm bất cứ việc gì

Trước khi thử giải pháp nào, hãy trả lời đúng hai câu. Hai câu này không phải để chẩn đoán — chúng để bạn biết mình thuộc nhóm nào và đừng áp cách của nhóm khác.

Câu 1 — Đau ở đâu? Ở cửa mình, rát và buốt ngay khi vừa chạm vào; hay sâu bên trong, cấn và tức khi vào sâu?

Câu 2 — Đau từ bao giờ? Có từ lần đầu quay lại sau sinh; hay mới xuất hiện sau một quãng nhiều tháng không đau?

Đọc kết quả rất đơn giản. Cửa mình + từ lần đầu nghiêng về cơ chế 1 và 2 — đây là nhóm có nhiều việc tự làm được trước. Sâu bên trong + mới xuất hiện nghiêng về cơ chế 3 và các nguyên nhân cần người khám — đây là nhóm nên đặt lịch trước khi thử thêm cách nào ở nhà.

Khi nào nên đi khám, khám gì, hỏi gì

Khi nào tự xử lý là đủ. Đau nhẹ ở cửa mình, xuất hiện từ lần đầu quay lại, dịu dần qua từng tuần, và đổi được cảm giác ngay khi khởi động dài hơn hoặc dùng gel gốc nước. NHS ghi mốc tham chiếu là quan hệ trở lại an toàn khoảng 6 tuần sau sinh nếu vết thương đã lành và bạn thấy sẵn sàng — nhưng "an toàn" không đồng nghĩa với "sẵn sàng", và không có luật nào buộc phải đúng mốc đó.

Khi nào cần người khám. Có bất kỳ dấu hiệu nào dưới đây thì đừng chờ thêm:

• Đau sâu bên trong, hoặc đau không dịu sau 3 tháng dù đã khởi động kỹ và dùng gel.
• Đau mới xuất hiện sau một quãng nhiều tháng không đau.
• Chảy máu sau quan hệ, hoặc dịch có mùi lạ, hoặc sốt.
• Đau kèm tiểu buốt, tiểu nhiều lần, hoặc đau khi đi vệ sinh.
• Vết rạch hay vết mổ còn sưng, nóng, rỉ dịch, hoặc đau một điểm nhói mạnh.
• Không thể đưa vào được, hoặc cơ siết lại ngoài ý muốn mỗi lần thử.

Khám thì khám gì. Theo tài liệu dành cho người bệnh của ACOG, bước đầu là hỏi bệnh sử và khám phụ khoa; siêu âm được dùng khi cần tìm nguyên nhân của nhóm đau sâu. Thường đã đủ để phân nhóm. Hỏi gì — mang theo đúng ba câu: đau của tôi nghiêng về nhóm cửa mình hay nhóm sâu bên trong; sàn chậu của tôi đang quá căng hay quá yếu, vì hai hướng đó tập ngược nhau; và bao lâu nữa thì nên quay lại nếu chưa đổi. Chờ kết quả bao lâu — kết quả khám và siêu âm thường có trong cùng buổi; xét nghiệm dịch nếu có thường vài ngày.

Làm ngay hôm nay

Dưới đây là bốn tuần dành cho nhóm đau ở cửa mình, từ lần đầu sau sinh. Nếu bạn thuộc nhóm đau sâu mới xuất hiện, hãy đặt lịch trước, rồi làm phần này sau khi đã biết sàn chậu của mình căng hay yếu.

Nguyên tắc của lộ trình: mỗi tuần chỉ đổi đúng một biến, và mỗi lần ghi đúng một con số. Đổi ba thứ cùng lúc thì hết tháng bạn vẫn không biết thứ nào có tác dụng.

1. Tuần 1 — chỉ tập thả, chưa thử gì khác. Mỗi tối 5 phút: nằm ngửa, một tay đặt lên bụng, hít vào bằng mũi 4 giây cho bụng phồng, giữ 2 giây, thở ra bằng miệng 6 giây cho bụng xẹp. Mỗi nhịp thở ra, để sàn chậu nặng xuống — đây là động tác thả, ngược hẳn với siết. Tuần này không tập siết, không tập Kegel.
2. Tuần 2 — khởi động theo tín hiệu cơ thể, không theo đồng hồ. Thay vì đếm phút, đợi đủ ba tín hiệu: hơi thở sâu và nhanh hơn, cơ thể chủ động kéo lại gần thay vì bị động, và độ trơn tự nhiên xuất hiện đều. Thêm gel gốc nước ngay từ đầu, không đợi tới lúc thấy khô. Mỗi lần, ghi một con số từ 0 đến 10 cho mức đau.
3. Tuần 3 — thử đổi góc và chạm nông. Dành 2–3 phút đầu chỉ chạm nông ở vùng cửa, và thử nghiêng khung chậu để đổi góc (một chiếc gối kê dưới hông đủ để đổi hoàn toàn góc chạm). Vẫn ghi một con số mỗi lần.
4. Tuần 4 — đọc kết quả bằng số, không bằng cảm giác. Lấy trung bình ba lần cuối trừ trung bình ba lần đầu. Giảm 2 điểm trở lên là đang đúng hướng, giữ nguyên lộ trình thêm 4 tuần. Đi ngang hoặc tăng sau 4 tuần là tín hiệu đổi hướng — mang chính bảng ghi đó đi khám, nó đáng giá hơn mọi lời kể lại.

Một lời nhắc cho người bạn đời: việc kiên nhẫn ở giai đoạn này không phải chuyện lãng mạn suông mà là đầu tư cho cả những lần sau, vì mỗi lần không đau là một lần nhả phanh. Và không có kỹ thuật nào thay được một câu hỏi thẳng: "em thấy thế này ổn không?"

Đọc thêm trong cùng cụm

Nếu đau của bạn có từ trước khi sinh, bài đau khi gần gũi ở nữ nói về bức tranh chung. Nếu bạn đang cùng bạn đời mong con và chuyện gần gũi đang thành nhiệm vụ, bài bản đồ toàn cảnh hiếm muộn ở cặp đôi là trụ của cụm sinh sản.

Nếu bạn muốn mang bảng ghi bốn tuần ra hỏi một người có chuyên môn trước khi quyết định bước tiếp, bạn có thể đặt một buổi nói chuyện riêng tư với bác sĩ nam khoa. Đó không phải buổi khám: bác sĩ giải thích cơ chế và nói rõ khi nào cần đi khám, không chẩn đoán và không kê đơn cho bạn.